دانشکده علوم انساني
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.A )
گرايش :
علوم قرآن و حديث
عنوان :
شناسايي و تحليل مولفه هاي خودکنترلي در روايات امام رضا(عليه السلام)
استاد راهنما :
دکتر ثريا قطبي
استاد مشاور :
دکتر زهره اخوان مقدم
دانشجو :
فاطمه ملک
زمستان????

دانشگاه شاهداظهارنامه دانشجوشماره:
تاريخ:
اينجانب فاطمه ملک دانشجوي کارشناسي ارشد رشته الهيات گرايش علوم قرآن و حديث محض دانشکده علوم انساني دانشگاه شاهد، گواهي ميدهم که پاياننامه / رساله تدوين شده حاضر با عنوان؛ ” شناسايي و تحليل مولفه هاي خودکنترلي در روايات امام رضا عليه السلام ” به راهنمايي استاد محترم سرکارخانم دکتر ثريا قطبي توسط شخص اينجانب انجام و صحت و اصالت مطالب تدوين شده در آن، مورد تأييد است و چنان چه هر زمان، دانشگاه کسب اطلاع کند که گزارش پاياننامه / رساله حاضر صحت و اصالت لازم را نداشته، دانشگاه حق دارد، مدرک تحصيلي اينجانب را مسترد و ابطال نمايد؛ همچنين اعلام ميدارد در صورت بهرهگيري از منابع مختلف شامل: گزارشهاي تحقيقاتي، رساله، پاياننامه، کتاب، مقالات تخصصي و غيره، به منبع مورد استفاده و پديد آورنده آن به طور دقيق ارجاع داده شده و نيز مطالب مندرج در پاياننامه / رساله حاضر تاکنون براي دريافت هيچ نوع مدرک يا امتيازي توسط اينجانب و يا ساير افراد به هيچ کجا ارائه نشده است. در تدوين متن پاياننامه / رساله حاضر، چارچوب (فرمت) مصوب تدوين گزارش‌‌هاي پژوهشي تحصيلات تکميلي دانشگاه شاهد به طور کامل مراعات شده و نهايتاً اين که، کليه حقوق مادي ناشي از گزارش پاياننامه / رساله حاضر، متعلق به دانشگاه شاهد ميباشد.
نام و نام خانوادگي دانشجو: فاطمه ملک
امضاء
صورتجلسه دفاع از پايان نامه تحصيلي كارشناسي ارشد
با تأييــدات الــهي و با استـعانت از حضرت وليعـــصر “عج ” دفــاع از پايـان نامه آقاي/خانم……………………….
دانشجوي کارشناسي ارشد رشته …………………………… به شماره دانشجويي ………………….
تحت عنوان :
” ………………………………… ”
اعلام مي‎دارند؛به ارزش ……. واحد ، رأس ساعت ……. در روز . ….. مورخ …………. در محل سالن دفاع دانشكده علوم انساني دانشگاه شاهد تشكيل گرديد . هيأت داوران به شرح زير كه قبلاً پايان‎نامه ايشان را مطالعه نموده اند ، پس از استماع دفاعيات و پرسشهاي لازم در زمينه علمي و تحقيقاتي ايشان نتيجه به شرح ذيل اعلام مي گردد.
پايان نامه نامبرده با نمره …………… و با امتياز عالي بسيار خوب خوب قابل قبول
مورد تأييد قرار گرفت .
پايـان نامه در وضع فعلي با تصحيـــحات جزيي مورد قبول است و نامبـــرده نمره ( به حروف ) ………………… و امتيــــاز عالي بسيار خوب خوب قابل قبول دريافت نمود
پايان نامه و پروژه به شكل فعلي ، مورد تأييد قرار نگرفت پيشنهاد شد که ……….
اعضاي هيأت داوران مرتبه دانشگاهيتخصصامضااستاد راهنمااستاد مشاوراستادان يا محققان مدعوداور داخليداور خارجي
دکتر احمد سرداري
مسئول تحصيلات تکميلي دانشکده علوم انساني
آئين‌نامة چاپ پايان‌نامه (رساله)‌هاي دانشجويان دانشگاه شاهد
نظر به اين كه چاپ و انتشار پايان‌نامه‌هاي تحصيلي دانشجويان دانشگاه شاهد مبيّن بخشي از فعّاليّت‌هاي علمي- پژوهشي دانشگاه است، بنابراين به منظور آگاهي و رعايت حقوق دانشگاه، دانش‌آموختگان اين دانشگاه نسبت به رعايت موارد زير متعهّد مي‌شوند:
مادّة (1). در صورت اقدام به چاپ پايان‌نامة خود، مراتب را پيش‌تر به طور كتبي به مركز نشر دانشگاه اطّلاع دهند.
مادّة (2). در صفحة سوّم كتاب (پس از برگ شناسنامه)، عبارت زير را چاپ كند:
“كتاب حاضر، حاصل پايان‌نامة كارشناسي ارشد/ دكتري فاطمه ملك در رشتة علوم قرآن و حديث است كه در سال1392 در دانشكدة علوم انساني دانشگاه شاهد به راهنمايي جناب آقاي/ سركار خانم دكتر ثريا قطبي و مشاورة جناب آقاي/ سركار خانم دكتر زهره اخوان مقدم از آن دفاع شده است.”
مادّة (3). به منظور جبران بخشي از هزينه‌هاي نشريّات دانشگاه، تعداد يك درصد شمارگان كتاب (در هر نوبت چاپ) را به مركز نشر دانشگاه اهداء كند. دانشگاه مي‌تواند مازاد نياز خود را به نفع مركز نشر در معرض فروش قرار دهد.
مادّة (4). در صورت رعايت نكردن مادّة (3)، 50 درصد بهاي شمارگان چاپ شده را به عنوان خسارت به دانشگاه شاهد تأديه كند.
مادّة (5). دانشجو تعهّد و قبول مي‌كند در صورت خودداري از پرداخت بهاي خسارت، دانشگاه مي‌تواند خسارت مذكور را از طريق مراجع قضايي مطالبه و وصول كند. به علاوه، به دانشگاه حقّ مي‌دهد به منظور استيفاي حقوق خود، از طريق دادگاه، معادل وجه مذكور در مادّة (4) را از محلّ توقيف كتاب‌هاي عرضه شدة نگارنده براي فروش تأمين نمايد.
مادّة (6). اينجانب فاطمه ملك دانشجوي رشتة علوم قرآن و حديث مقطع كارشناسي ارشد، تعهّد فوق و ضمانت اجرايي آن را مي‌پذيرم و به آن ملتزم مي‌شوم.
فاطمه ملك امضاء
تقديم به :
قطب عالم امکان حضرت حجة بن الحسن العسگري(روحي و ارواحنا فداه)و احياء کننده اسلام ناب محمدي و پايه گذار فقه پويا و منطبق با زمان و مکان،حضرت امام خميني(ره)و نايب بر حق امام عصر(عج)،ديده بان بصير انقلاب ،امام خامنه اي(مد ظله)و همه سربازان جان بر کف پير فرزانه انقلاب و همه زمينه سازان ظهور آفتاب در پس پرده غيبت و همه شهداي انقلاب اسلامي و جنگ تحميلي و تقديم به او كه عشق هاي كوچك را قرباني مقدس ترين عشق مي كند و تنها خدا از وجودش آگاه است كه بودنش نشاني از الطاف الهي است،كه گران سنگ تر از اين ارزان ندارم.
تشکر و قدرداني :
ثنا و سپاس ، شايسته ي ايزد پاكي است كه پيامبران و اوصيايشان را به عنوان حافظان ايمان برگزيد و آنان را بر آدميان و پريان حجت قرار داد و در هر زمان بر تمام جهانيان ممتاز كرده است.صلوات و درود خدا بر آنان در تمام زمان ها باد.
اما بعد،به مصداق”من لم يشكر المخلوق لم يشكر الخالق”بسي شايسته است از پدر و مادر عزيز ، دلسوز و مهربانم كه آرامش روحي و آسايش فكري فراهم نمودند تا با حمايت هاي بي دريغ و همه جانبه ي ايشان،مراتب تحصيلي و نيز اين پايان نامه را به اتمام برسانم،صميمانه تشكر و قدرداني نمايم.همچنين از استاد فرزانه سركار خانم دكتر ثريا قطبي كه در تمامي مراحل انجام اين پژوهش با خوشرويي،ياري و راهنمايي ام نمودند و نيز از استاد فرهيخته سركار خانم دكتر زهره اخوان مقدم كه با دقت نظر خاص خود،مشاوره لازم در اين خصوص ارائه نمودند صميمانه سپاسگزاري نمايم.
چکيده :
خود کنترلي،توانايي فرد در کنترل ارادي فرآيندهاي دروني و برون دادهاي رفتاري است و معيار سنجش کنترل نفس، انطباق با موازين شرع و آموزه هاي الهي است.
هدف از پژوهش حاضر شناسايي و تحليل مولفههاي خودكنترلي در كلام امام رضا عليه السلام و تعيين ميزان توجه به آن ها است.روش تحقيق توصيفي- تحليلي(تحليل محتوا)و واحد تحليل، مضمون روايت و جامعه پژوهش روايات امام رضا عليه السلام در کتاب مسند الرضا عليه السلام بوده است.
يافته هاي تحقيق نشان مي دهد که از مجموع ??? مضمون روايت، مولفه هاي رفتاري خودكنترلي شامل حسابرسي از خود، اصلاح و تزكيه نفس، تعيير و بهبود شرايط، انجام واجبات،ترک محرمات،تسلط بر اعضا و جوارح و تصحيح انحرافات با ??? مضمون روايت و ?? درصد در مرتبه ي نخست و مولفه هاي شناختي شامل آگاهي از زمينه هاي تحقق خودکنترلي،آشنايي با عوامل ايجاد خودکنترلي،آشنايي با پيامدهاي خودکنترلي،شناخت موانع خودكنترلي با اختصاص ?? مضمون روايت و ?? درصد در مرتبه ي دوم و مولفه هاي عاطفي خودكنترلي شامل کنترل هيجانات ،کنترل احساسات و کنترل انگيزش ها با اختصاص ?? مضمون روايت و ?? درصد در مرتبه ي سوم قرار داشت. نتيجه آن که؛خودکنترلي به عنوان يک رفتار،تنها معلول ادراک و شناخت نيست و علاوه بر بعد شناختي که به رشد آگاهيهاي فرد واعتلاي مهارتهاي عقلاني،تحليل وتفکر پيرامون خود کنترلي منجر مي شود، بعد عاطفي و رفتاري را تحت تاثير خود قرار مي دهد.
کليد واژه: خود كنترلي،مولفه هاي شناختي،مولفه هاي رفتاري،مولفه هاي عاطفي، روايات امام رضا ع
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول :کليات طرح
?-? مقدمه …………………………………………………………………………………………………………….. 2
?-? بيان مسئله……………………………………………………………………………………………………………. 3
?-? هدف هاي تحقيق…………………………………………………………………………………………………. 8
1-3-1 هدف اصلي………………………………………………………………………………………………………….. 8
3-1-2 هدف هاي فرعي…………………………………………………………………………………………………… 8
?-? اهميت و ضرورت تحقيق……………………………………………………………………………………….. 9
1-4-1 اهميت نظري…………………………………………………………………………………………………………. 9
1-4-2 اهميت عملي…………………………………………………………………………………………………………. 9
?-? سوال هاي تحقيق…………………………………………………………………………………………………… 10
1-5-1 سوال اصلي……………………………………………………………………………………………………………. 10
1-5-2 سوال هاي فرعي…………………………………………………………………………………………………….. 10
?-? تعاريف مفهومي وعملياتي تحقيق…………………………………………………………………………….. 11
1-6-1 تعريف مفهومي خودكنترلي………………………………………………………………………………………. 11
1-6-2 تعريف عملياتي خودكنترلي……………………………………………………………………………………… 11
1-6-3 تعريف مفهومي مولفه هاي خودكنترلي………………………………………………………………………. 11
1-6-4 تعريف مفهومي مولفه ي شناختي……………………………………………………………………………… 12
1-6-5 تعريف مفهومي مولفه ي عاطفي……………………………………………………………………………….. 12
1-6-6 تعريف مفهومي مولفه ي رفتاري……………………………………………………………………………….. 12
?-? نوآوري در تحقيق…………………………………………………………………………………………………. 13
عنوان صفحه
فصل دوم :مطالعات نظري
?-? مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………. 16
?-? واژه شناسي خود کنترلي……………………………………………………………………………………….. 17
?-? واژگان مترادف و مرتبط با خودكنترلي…………………………………………………………………….. 20
?-? مباني روانشناسي خودكنترلي………………………………………………………………………………….. 21
?-? جايگاه خودكنترلي درعلم مديريت…………………………………………………………………………. 24
?-? اهميت خودكنترلي……………………………………………………………………………………………….. 28
?-?-? پشتوانه هاي مطرح در افعال اخلاقي…………………………………………………………………….. 29
?-?-?-? منفعت طلبي…………………………………………………………………………………………………… 29
?-?-?-? عقل……………………………………………………………………………………………………………….. 30
?-?-?-? شخصيت………………………………………………………………………………………………………… 31
?-?-?-? رضايت الهي……………………………………………………………………………………………………. 32
?-? اصول تربيتي خودکنترلي……………………………………………………………………………………….. 33
?-?-? اصل خدامحوري……………………………………………………………………………………………….. 34
?-?-? اصل تعبد مداري……………………………………………………………………………………………….. 34
?-?-? اصل عدم کناره گيري از زندگي…………………………………………………………………………… 35
?-?-? اصل توجه به فرد………………………………………………………………………………………………. 35
?-?-? اصل عمل گرايي……………………………………………………………………………………………….. 36
?-?-? اصل اخلاق مداري……………………………………………………………………………………………. 36
?-?-? اصل اعتدال گرايي…………………………………………………………………………………………….. 37
?-?-? اصل نظارت مداري…………………………………………………………………………………………….. 38
?-?-? اصل آخرت گرايي………………………………………………………………………………………………. 38
??-?-? اصل آرمان گرايي………………………………………………………………………………………………. 39
عنوان صفحه
2-7-11 اصل خوف و رجا…………………………………………………………………………………………….. 39
?-? قلمرو خودكنترلي……………………………………………………………………………………………….. 40
?-? مباني اسلامي خودكنترلي……………………………………………………………………………………. 43
??-? واژگان مرتبط با کنترل نفس در قرآن و روايات……………………………………………………… 49
?-??-? كاربرد تقوي در قرآن و روايات…………………………………………………………………………… 50
?-?-??-? کاربرد قرآني تقوي…………………………………………………………………………………………… 50
?-?-??-? کاربرد تقوي در روايات…………………………………………………………………………………….. 52
?-??-? کاربرد صبر در قرآن و روايات…………………………………………………………………………… 53
?-?-??-? کاربرد قرآني صبر……………………………………………………………………………………………… 54
?-?-??-? کاربرد صبر در روايات………………………………………………………………………………………. 55
?-?-??-? پايه هاي روان شناختي و مولفه هاي کسب صبروشکيبايي……………………………………… 56
??-? موانع خودكنترلي………………………………………………………………………………………………….. 60
??-? ويژگي هاي افراد خودكنترل…………………………………………………………………………………… 62
??-? نتايج خودكنترلي…………………………………………………………………………………………………… 63
??-? پيشينه تحقيق………………………………………………………………………………………………………. 64
?-??-? پيشينه داخلي…………………………………………………………………………………………………….. 64
?-??-? پيشينه خارجي………………………………………………………………………………………………….. 66
فصل سوم : روش شناسي تحقيق (متدولوژي)
?-? مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………. 68
?-? روش تحقيق ………………………………………………………………………………………………………. 68
عنوان صفحه
?-? نوع تحقيق…………………………………………………………………………………………………………. 69
?-? جامعه تحقيق……………………………………………………………………………………………………… 69
?-? نمونه تحقيق………………………………………………………………………………………………………. 69
?-? ابزار جمع آوري اطلاعات……………………………………………………………………………………. 70
?-?روش تجزيه و تحليل داده ها………………………………………………………………………………….. 71
فصل چهارم : تجزيه وتحليل يافته هاي تحقيق
?-? مقدمه………………………. ………………………………………………………………………………………. 73
?-? بررسي سوال هاي پژوهش……………………………………………………………………………………. 73
?-?-? بررسي سوال اول پژوهش ………………………………………………………………………………….. 73
?-?-? بررسي سوال دوم پژوهش…………………………………………………………………………………… 85
?-?-? بررسي سوال سوم پژوهش………………………………………………………………………………….. 96
?-?-? بررسي سوال چهارم پژوهش…………………………………………………………………………….. 117
‍‍?-?-? بررسي سوال اصلي پژوهش……………………………………………………………………………….. 118
فصل پنجم :بحث،نتيجه گيري وپيشنهادات
?-? مقدمه……………………………………….. ……………………………………………………………………… 122
?-? مروري بر نتايج پژوهش………………………………………………………………………………………. 123
5-2-1 نتيجه سوال اول…………………………………………………………………………………………………… 123
5-2-2 نتيجه سوال دوم…………………………………………………………………………………………………… 124
5-2-3 نتيجه سوال سوم…………………………………………………………………………………………………… 125
5-2-4 نتيجه سوال چهارم………………………………………………………………………………………………… 126
5-3 بحث…………………………………………………………………………………………………………………… 127
?-? محدوديت هاي تحقيق…………………………………………………………………………………………… 129
?-? پيشنهادات…………………………………………………………………………………………………………. 130
فهرست منابع ومآخذ ………………………………………………………………………………………………………… 131
فهرست جدول ها
عنوان صفحه
جدول(?-?)مولفه هاي شناختي خودکنترلي………………………………………………………………………….. 74
جدول(?-?)توزيع فراواني مولفه هاي شناختي خودکنترلي……………………………………………………… 83
جدول(?-?)مولفه هاي عاطفي خودکنترلي……………………………………………………………………………. 86
جدول(?-?)توزيع فراواني مولفه هاي عاطفي خودکنترلي……………………………………………………….. 93
جدول(?-?)مولفه هاي رفتاري خودکنترلي……………………………………………………………………………. 97
جدول (?-?)توزيع فراواني مولفه هاي رفتاري خودکنترلي………………………………………………………. 114
جدول(?-?)توزيع فراواني مولفه هاي شناختي،عاطفي ورفتاري خودکنترلي……………………………….. 119
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار(?-?)توزيع فراواني مولفه هاي شناختي خودکنترلي…………………………………………………….. 84
نمودار(?-?)درصد فراواني مولفه هاي شناختي……………………………………………………………………… 85
نمودار(?-?)فراواني مولفه هاي عاطفي خودکنترلي…………………………………………………………………. 94
نمودار(?-?)درصد فراواني مولفه هاي عاطفي………………………………………………………………………… 95
نمودار(?-?)توزيع فراواني مولفه هاي رفتاري خودکنترلي………………………………………………………… 115
نمودار(?-?)درصد فراواني مولفه هاي رفتاري خود کنترلي………………………………………………………. 116
نمودار(?-?)توزيع فراواني مولفه هاي شناختي،عاطفي ورفتاري خودکنترلي……………………………….. 119
نمودار(?-?)توزيع درصد فراواني مولفه هاي شناختي،عاطفي ورفتاري خودکنترلي……………………… 120
فصل اول
كليات طرح
?-?- مقدمه‌
مكتب انسان ساز اسلام با آگاهي کامل از نيازهاي مادي و معنوي انسان و دارا بودن تعاليم آسماني هماهنگ با فطرت و عقل آدمي در حوزه ي اخلاق تاثير گذار و باعث ايجاد تحول در انسان مي گردد.اگر عناصر معرفتي و عبادي در دين نتوانند در حوزه ي اخلاقي تأثير بگذارند به كمال خود دست نيافته اند.موضوع اخلاق در تعاليم اسلامي از چنان اهميتي برخوردار است كه پيامبر صلي الله عليه و آله و سلم هدف از بعثت خود را كامل كردن كرامت هاي اخلاقي معرفي نموده و فرمودند:إنِِي بُعِثتُ لِاَُتمِمَ مَكارِمَ الأخلاقِ،همانا من براي كامل كردن كرامت هاي اخلاقي مبعوث شدم(مجلسي،????، ??:???).اين نگاه مكتب اسلام در همه ي زمينه ها از جمله احكام و شريعت نيز پا برجاست.خدا مي فرمايد :و نماز را به پا دار كه نماز از كار زشت و ناپسند باز مي دارد(عنكبوت،??).همچنين برخي از صفات انساني،نقش بازدارنده دارند،بدين معني كه حافظ وضعيت مطلوب در نفس هستند و آن را از افراط و تفريط در غرايز بازمي دارند و بدين ترتيب زمينه ساز فضيلت هاي اخلاقي متعددي هستند(رشاد:????،?:???).
?-?- بيان مسأله
برخورداري از نعمت عقل به عنوان برترين موهبت الهي و بهره مندي از آن در سايه آموزه هاي وحياني باعث رسيدن انسان به والاترين ترين مقام وجودي ممكنات عالم مي گردد.عقل با دارا بودن مؤلفه بازدارندگي در ابعاد مهار هيجان،مهار انديشه و رفتار(رفيعي هنر،????)باعث مي گردد تا انسان با کنترل رفتارخويش از جمله تأخير و بازدارندگي داوطلبانه اميال نفساني،در جهت نيل به کمال مطلوب گام برداشته و در شمار متقين قرار گيرد.
مهارت هايي كه براي چالش و تغيير رفتارها و مهار پاسخ هاي هيجاني شديد لازم است،در يك چارچوب خود كنترلي(ضبط النفس،self_control)جاي مي گيرد(شكوهي يكتا و همكاران،????).خود كنترلي مراقبتي دروني است كه بر اساس آن وظايف محول شده انجام و رفتارهاي ناهنجار و غير قانوني ترك مي گردد بي آنكه نظارت و يا كنترل خارجي در بين بوده باشد (پيروز و ديگران،????).به عبارت ديگر هرگاه عامل كنترل كننده از خارج به داخل انسان منتقل گردد،به صورتي كه شخص با اختيار و آگاهي به ارزيابي و اصلاح عملكرد خود در قالب استانداردهاي مشخص ودر جهت اهداف مطلوب بپردازد،خود كنترلي تحقق يافته است(سجادي،????).
بر اساس آموزه هاي ديني انسان موظف است قبل از هركس خودش به اعمال و رفتارش نظارت داشته باشد تا بتواند بر اساس شاخص هاي ديني رفتار خود را كنترل و اصلاح نمايد.
خود كنترلي فرآيندي است که شامل طراحي،ايجاد و حفظ مجموعه رفتاري است (هويدا،آقابابايي،????)و راهبردهاي آن شامل خرده فرآيندهايي چون خود هدفگذاري(تعيين اهداف فردي)،خود ارزيابي(انطباق اهداف فردي با عملكرد)و خودمديريتي كه فرآيندي در اصلاح رفتار خود از طريق اداره سيستماتيك محرك ها،‌فرآيندهاي شناختي و نتايج اقتضايي است(رضاييان،????:??).
باتوجه به آن كه خودكنترلي دارا?سهرکناصل?تعييناستانداردها??ازعملکرد،شيوها?برا?اندازهگير?عملکردومقا?سهعملکردبااستانداردها? مشخص است،از منظر اسلام آنچه معيار سنجش براي کنترل محسوب مي شود،انطباق عملکرد با موازين شرع و آموزه هاي الهي است و به همين دليل است که تضمين کننده مقاصدي مي باشد که انسان را به سوي کمال الهي مي رساند،اما در ديدگاه هاي ديگر،چنين تضميني وجود ندارد،زيرا معيار سنجش و رشد فرآيند خودكنترلي از سوي فرد بر اساس هنجار جامعه و الگوهاي آن قرار گرفته(غفاري ورضوي،????)واين مهم،نقطه افتراق مكتب تربيت ديني با ديگر مكاتب تربيتي در نگاه به جهان و انسان محسوب مي شود(مشايخي،????).
با توجه به آنچه گفته شد،مشخص مي شود که اساس خود کنترلي،توانايي فرد در کنترل ارادي فرآيندهاي دروني و برون دادهاي رفتاري است.خود کنترلي داراي مؤلفه هاي شناختي،هيجاني و رفتاري بوده و سبب تسهيل رشد اخلاق و وجدان اخلاقي مي شود و بازتاب رشد خويشتن است.فردي که بتواند رفتارش را کنترل کند،بايد اين نکته که “عامل علي” يک رفتار است،درک نمايد و متوجه باشد که رفتار و پي آمد آن،حاصل عملي است که او تا حدي مي تواند برآن کنترل داشته باشد(جان بزرگي،????:??).اگر انسان خود را بشناسد و بداند كه يك موجود انتخاب شده از طرف ذي صلاحيت ترين مقام هستي است(بقره،??)،تسليم ميل ها و جاذبه ها كه نوعي پيوند و كشش ميان انسان و يك كانون خارجي است كه انسان را به سوي خود مي كشاند،نمي شود(مطهري،????:??).
خود كنترلي با واژه هايي همچون خويشتن داري1،اراده2(خداپناهي،????:??)،خود داري3،خود بازداري4،خودگرداني5،اداره خود،مديريت خود6،كف نفس،خود نظمي،خود مهارگري7، چيرگي بر خود8،خود تأديبي،تسلط بر نفس9،خود تنظيمي10،خود وارسي 11،خود سازمان يابي12،و در علوم اسلامي با اخلاق با خويشتن داري،خويشتن باني،خودپايي،خود نگهداري،اراده،تزكيه نفس،مالكيت نفس،تقوا(مطهري،????:??)،صبر(بر نعمت،طاعت،معصيت و مصيبت)،ورع،خود تربيتي و خود اصلاحي اشتراك معنايي دارد(آذربايجاني،ديلمي،???? :???).همچنين کنترل تکانه(توانايي مقاومت در برابر انگيزه هاي آني است)(قديري،????)،توان بازداري(به تعويق انداختن يا فراموش کردن خواسته هايي که با ارزش ها و هنجارهاي فردي و اجتماعي سازگاري ندارد)(شجاعي،????:??)،خود بازبيني(ديدن رفتار خود)،خود ارزيابي(رفتار خوب يا بد)و خود تقويتي(براي رفتار مثبت))آذربايجاني و ديلمي،????)و خود تربيتي(مشارطه،مسارعه،مراقبه،محاسبه،معاتبه)(زارع،????)از ديگر واژگاني است که با خودکنترلي ارتباط و تقارب معنايي دارد.
خود كنترلي در سيره پيشوايان دين عليهم السلام و بالاخص در بيانات امام رضا عليه السلام داراي اهميت به سزايي است و باابعاد شناختي که مجموعه اي از اعتقادها،افکار،نگرش ها،انتظارها و رويدادهاي ذهني است ارتباط دارد،همچنين با بعد عاطفي که تجربه ذهني و حالت عاطفي است،پيوند مي خورد و با بعد رفتاري که فعاليت هايي است که مي توان مستقيماًآنهارامشاهده کرد ارتباط دارد.
امام رضا عليه السلام حساب كشيدن از خود را سبب سود و منفعت انسان مي شمارد(مجلسي،????،??:???).همچنين آن حضرت در بيان خويشتن داري و کنترل نفس از ارتکاب گناه مي فرمايد:لاوَرَعَ أنفَعُ مِن تَجَنُّبِ مَحارِمِ اللهِ والکَف ِّعَنْ أذَي المُؤمِنِينَ واغْتِيابِهِم هيچ پرهيزي سودمندترازدوري ازگناهان وخودداري ازآزارمؤمنان وغيبت کردن ازآن‌ها نيست(همان،‏??:???).
امام رضاعليه السلام در تبيين نقش نگاه در کاهش توان بازداري و خويشتنداري مي فرمايد:حُرِّمَ النَّظَرُإِلَى شُعُورِالنِّسَاءِالْمَحْجُوبَاتِ بِالْأَزْوَاجِ وَإِلَى غَيْرِهِنَّ مِنَ النِّسَاءِلِمَا فِيهِ مِنْ تَهْيِيجِ الرِّجَالِ وَمَايَدْعُوالتَّهْيِيجُ إِلَيْهِ مِنَ الْفَسَادِوَالدُّخُول ِفِيمَالَايَحِلُّ وَلَايَجْمُل‏ “نگاه کردن به موي زنان شوهردار و ديگر زنان،حرام است ؛ چون که تحريک کننده مردان است،و تحريک،موجب فساد و ورود در چيزهايي مي گردد که حلال و زيبا نيست”(صدوق،??:?،????).
به نظر مي رسد با توجه به کشش انسان به سوي نيکي ها و در نهايت،ميل او به رضا و قرب الهي،توانايي مهارت خود کنترلي در برابر زشتي ها و گناهان، به طور فطري در نهاد انسان از سوي خداوند به وديعت گذاشته شده باشد تا انسان با تقواي الهي و بهره گيري از قواي تعقل و دوري از هر آن چه انسان را به سمت پليدي ها سوق مي دهد،خود را کنترل نموده و در مسير قرب الهي پيش رود.
با توجه به اهميت نقش معصومين عليهم السلام به عنوان برترين مربيان انسان،اين پژوهش برآن است كه دريابد مؤلفه هاي خود كنترلي در سيره رضوي عليه السلام چيست؟ و تحليل آن چگونه است؟
?-?- هدف هاي تحقيق
?-?-?- هدف اصلي
شناساسي و تحليل مؤلفه هاي خودكنترلي در كلام رضوي عليه السلام و تعيين ميزان توجه به آن
?-?-?- هدف هاي فرعي
?-?-?-?- شناسايي مؤلفه هاي شناختي خودكنترلي در روايات امام رضا عليه السلام و ميزان توجه به آن
?-?-?-?- تعيين مؤلفه هاي عاطفي خودكنترلي در کلام امام رضا عليه السلام و ميزان توجه به آن
-?-?-?-? مشخص نمودن مؤلفه هاي رفتاري خودكنترلي در احاديث امام رضا عليه السلام و ميزان توجه به آن
?-?-?-?- تحليل مؤلفه هاي شناختي،عاطفي و رفتاري خودكنترلي از جهت تقدم و تأخر در روايات امام رضا عليه السلام
?-?- اهميت و ضرورت تحقيق
?-?-?-اهميت نظري
?-?-?-?- بسط دانش بشري در جهت تامين زيرساخت هاي فكري و نظري خودکنترلي بر اساس روايات امام رضا عليه السلام
?-?-?-?- شناخت ابعاد خود كنترلي بر اساس روايات امام رضا عليه السلام درجهت حل تنگناهاي نظري در حوزه پيشگيري از انحرافات
?-?-?-?- مفهوم سازي خود کنترلي براساس روايات امام رضا عليه السلام
?-?-?-?- آگاهي از مراتب اصلاح نفس درجهت وصول به ارزشهاي معنوي وگريزاز آلودگي ها با تأسي به فرمايشات امام رضا عليه السلام
?-?-?- اهميت عملي
?-?-?-?- ياري رساندن به كارشناسان جهت تدوين مقياس خود كنترلي با توجه به روايات امام رضا عليه السلام
?-?-?-?- تلاش در جهت افزايش ظرفيت خود نظارتي و خود نظم دهي بر اساس ارزشهاي اسلامي و نهادينه کردن آن
?-?-?-?- کمک به افزايش اثربخشي فعاليت ها در راستاي بلوغ رفتاري انسان
?-?-?-?- تلاش در جهت کاهش معضلات و تخلفات اجتماعي با محوريت آموزه هاي اسلامي
?-?-?-?- ارائه ي تصويري از الگوي خود کنترلي بر اساس آموزه هاي رضوي
?-?- سؤال هاي تحقيق
?-?-?- سؤال اصلي
مؤلفه هاي خودكنترلي در روايات امام رضا عليه السلام کدام است و به چه ميزان به آ ن ها اشاره شده وچگونه است؟
?-?-?- سؤالات فرعي
-?-?-?-? مؤلفه هاي شناختي خودكنترلي در روايات امام رضا عليه السلام کدام است و به چه ميزان به آنها اشاره شده است؟
?-?-?-?- مؤلفه هاي عاطفي خودكنترلي در کلام امام رضا عليه السلام کدام است و به چه ميزان به آنها اشاره شده است؟
?-?-?-?- مؤلفه هاي رفتاري خودكنترلي در کلام امام رضا عليه السلام کدام است و به چه ميزان به آنها اشاره شده است؟
?-?-?-?- مؤلفه هاي شناختي،عاطفي ورفتاري خودكنترلي در روايات امام رضا عليه السلام از جهت تقدم و تأخر به چه صورتي بيان شده است؟
?-?- تعاريف مفهومي و عملياتي تحقيق
-?-?-? تعريف مفهومي خودكنترلي
خود كنترلي حالتي است در درون فرد كه او را به انجام وظايفش متمايل مي سازد،بدون آن كه عامل خارجي او را تحت نظارت داشته باشد(الواني،???:????).همچنين خودكنترلي توانايي پيروي درخواست معقول،تعديل رفتار مطابق با موقعيت،به تأخير انداختن ارضاي يک خواسته در چارچوب پذيرفته شده اجتماعي،بدون مداخله و هدايت مستقيم فردي ديگر تعريف شده است(جان بزرگي،??:????).
-?-?-? تعريف عملياتي خودكنترلي
خودکنترلي در اين پژوهش شامل کليه ي مؤلفه هاي شناختي،عاطفي و رفتاري درروايات امام رضا عليه السلام مي باشد.
-?-?-? تعريف مفهومي مؤلفه هاي خودکنترلي
به ابعاد مختلفي از خودکنترلي اطلاق مي شود که هر کدام سهم به سزايي در مهار نفس دارند و نبود هريک موجب نقص خودکنترلي مي شود و مرز هريک قابل شناسايي است و وجود همه ي آن ها در يک ديگر،نتيجه اي فراتر از حاصل جمع ساده ي آن ها است.
-?-?-? تعريف مفهومي مؤلفه ي شناختي
مؤلفه ي شناختي مؤلفه هايي است که با جنبه هاي گوناگون دانستن از جمله ادراک،داوري،استدلال،به خاطرآوردن،تفکر و تصور ارتباط دارد.به عبارت ديگر مؤلفه هاي که مجموعه اي از اعتقادها،افکار،نگرش ها،انتظارها و رويدادهاي ذهني ديگررا در بر دارد مؤلفه هاي شناختي است(روزنهان و سليگمن،????).
-?-?-? تعريف مفهومي مؤلفه ي عاطفي
مؤلفه ي عاطفي مؤلفه هايي است که با هر نوع تجربه ذهني،حالت عاطفي يااحساساتي که به طورهشيار و به طور ذهني مثل عشق،نفرت،محبت،ترس،اضطراب تجربه ميشود مرتبط و با تظاهرات عيني مثل پريدگي رنگ،سرخ شدن چهره و غيره همراه است. وقتي شخص ازنظرهيجاني تحريک ميشود،تجربه هايي مثل خوشي،تهييج،غم،ترس واضطراب به او دست مي دهد(ساعتچي،????).
-?-?-? تعريف مفهومي مؤلفه ي رفتاري
مؤلفه ي رفتاري مؤلفه هايي است که با آن دسته از فعاليت هايي كه مي توان آن ها را مستقيما مشاهده كرد،ارتباط دارد(نظري،????).
?-?- نوآوري در تحقيق
در دهه هاي اخير،مطالعه ي علمي دين و بررسي رابطه ي آن با متغيرهاي روان شناختي كانون توجه پژوهشگران مختلف قرار گرفته است(آذربايجاني و موسوي اصل،?:????).در واقع دين يك نيروي روان شناختي است كه مي تواند بر روي نتايج زندگي انسان تأثير بگذارد.گستردگي اين نتايج در سه حيطه ي بهداشت،بهزيستي رواني و رفتار اجتماعي را مي توان به وضوح از مطالعات پژوهشگران دريافت(رفيعي هنر و جان بزرگي،????).پژوهش ها نشان داده است كه خودكنترلي در عرصه هاي مختلف زندگي تعيين كننده ي موفقيت است.نتايج حاصل از اين پژوهش ها نشان دهنده ي ارتباط نتايج مثبت خودكنترلي با سطح بالاي دين داري است.بنابراين مي توان گفت دين داري با خودكنترلي در مسير زندگي انسان مرتبط است و اين رابطه بايد سهم به سزايي در تبيين ارتباطات دين داري با نتايج مهم زندگي داشته باشد.در ميان پژوهش هاي انجام شده تا سال هاي اخير،پژوهشي با موضوع بررسي رابطه ي دين داري با عامل مستقل خودكنترلي يافت نمي شد كه اخيرا اين موضوع در پژوهش ها نمود بيشتري يافته است.
نوآوري پژوهش حاضر آن است که تاکنون مولفه هاي خود کنترلي در متون روايي از جمله روايات امام رضا عليه السلام شناسايي نشده تا بتوان با شناسايي آنها تأثيرگذاري خودكنترلي در متون ديني را در جوانب مختلف بهداشت رواني و بهبود رفتارهاي اجتماعي،مورد سنجش و ارزيابي قرار داد.با توجه به ضرورت مطالعات نظري جهت تحول در علوم انساني و لزوم تمسک به عترت و فرآينداسلامي سازي اين تحقيق تلاشي درعرصه شکوفايي وتوليد علم مبتني برآموزه هاي ديني است و درجهت ارتقاي سطح سلامت معنوي افراد و جامعه تاثير گذار خواهد بود.
فصل دوم
مطالعات نظري
?-?- مقدمه
نفس انسان،مشتمل بر چهار قواي عقل،شهوت،غضب و وهم است.در اين ميان،شأن عقل،ادراك حقايق امور و تمييز بين نيكي ها و بدي ها و امر به كارهاي پسنديده و نهي از صفات مذموم است.بنابراين،همواره نفس در كشاكش نزاع ميان عقل و سه قوه ديگر است.چرا كه اعمال و افعال آن ها خلاف صواب ديد عقل است و مقتضاي عقل آن است كه نگذارد قواي ديگر،نفس را مطيع و منقاد خود سازند كه اگر عقل،ساير قوا را مقهور و مطيع خويش گرداند،‌از براي هر يك از ديگر قوا نيز تهذيب و پاكيزگي به هم خواهدرسيد(نراقي،????).
به همين جهت است كه مكانيسم شناخت تعقلي از پيچيده ترين مكانيسم هاي وجود انسان است،كه اگر مورد دقت قرار گيرد،دروازه شگفتي جهت شناخت خود انسان است(مطهري،????:??)،و بدون شناخت واقع بينانه از انسان،شناخت مسير تكامل و كمال مطلوب وي موضوعي كاملا مبهم و نامفهوم خواهد بود(امان آبادي،????).
به اذعان دانشمندان علم اخلاق،اين تكامل تنها با خودسازي از مسير تسلط بر نفس و مجاهده ي پيگير با نفس ميسر است،‌كه نخستين بار پيامبر گرامي اسلام(صلي الله عليه و آله،هنگام بازگشت گروهي از اصحاب از جهاد با دشمن، مطرح كردند و فرمودند:مرحبا به قومي كه جهاد اصغر را به انجام رسانده اند و جهاد اكبر برايشان باقي است و در توضيح جهاد اكبر،جهاد با نفس را عنوان فرمودند(حرعاملي،‌????،???:??).اين همان هدف اصلي تربيت اسلامي است كه انسان تمامي نفوذهاي خارجي را قطع كند و به واسطه عقل و اراده خويش،مالك خويشتن شود(مطهري،??:????)و خود را کنترل نمايد.
?-?- واژه شناسي خودكنترلي
تحليل مفهومي واژه با روشن كردن حوزه معنايي آن باعث مي شود که معنا بيش از پيش ادراك شود و بحث درباره ي آن توأم با آگاهي و بصيرت بيشتري باشد.
خود كنترلي(ضبط النفس-self control)به معناي توانايي پيروي از درخواست معقول،تعديل رفتار مطابق با موقعيت،به تأخير انداختن ارضاي خواسته ها در چارچوب قابل قبول اجتماعي،بدون مداخله و هدايت مستقيم فردي ديگر است(جان بزرگي،‌????:??).
واژه ي”خود”يا”self”عبارت است از احساسات و ادراكاتي كه هر شخص از كل وجود خويشتن دارد و اين مفهوم موجب مي شود با وجود تغيير و تحولاتي كه در طول زمان براي آدمي اتفاق مي افتد،شخص پيوسته احساس دوام و استمرار كند(شرفي،????:??).
شناخت خويشتن از اهميت بسيار بالايي برخوردار است،آن چنان كه در روايات اسلامي همواره به شناخت نفس توصيه فراوان شده و آن را سودمندترين معارف طريق خداشناسي،نشانه كمال عقل،بالاترين حكمت و نردبان صعود خوانده و جهل خويش را بدترين نوع جهل،خود فراموشي،گمراهي،تباهي و ناداني نسبت به همه چيز دانسته اند(مير آقاي محمدي،????).
نفس در لغت به معني همه حقيقت و ذات چيزي است(الطريحي، ????،?:???)،و به معناي روح نيز آمده است(راغب اصفهاني،????:???).لذا براي نفس نام هاي گوناگوني چون روح،جان،دل،قلب،عقل،خرد و يا خود قائل شده اند.حال آن كه همه اين نام ها براي يك واقعيت از زواياي مختلف است؛نفس را از آن جهت كه انسان را به آن سوي خواهش هاي خويش تحريك مي كند،خود انساني مي گويند و از آن نظر كه عامل حيات است،جان مي نامند و از آن لحاظ كه مركز احساس ها،عواطف و هيجانات است،‌قلب ،فؤاد و يا دل گويند،و در نهايت،نفس از آن نظر كه مركز ادراك،فهم و شعور است عقل خوانده مي شود(آقا تهراني،????).
نفس انسان بر اساس حالات مختلفي که دارد به نفس ملهمه،اماره،لوامه و مطمئنه تقسيم مي شود.
– نفس ملهمه قدرت الهام گيري از خداوند متعال را دارد.”سوگند به نفس و آن كسي كه آن را پديد آورده،سپس پليد كاري و پرهيزگاري اش را به آن الهام كرد”(شمس،‌?-?).
– نفس اماره،انسان را به بدي امر مي كند.”هر آينه نفس به بدي امر مي كند،مگر كسي را كه خدا به او رحم كند”(يوسف،??).
– نفس لوامه،انسان را نسبت به گناه ملامت مي كند.
– نفس مطمئنه که نفسي داراي آرامش و اطمينان است.”اي نفس مطمئنه خشنود و خداپسند به سوي پروردگار باز آي و در ميان بندگان من در آي و در بهشت داخل شو”(فجر،??-??).
حال با توجه به آن كه انسان موجودي مركب از جسم ونفس است و جسم همان بدن مركب از گوشت و پوست و استخوان و غيره است كه از جنس مخلوقات عالم محسوس است و ‌ نفس كه به اعتبارات مختلف از آن به جان و روح و عقل و دل ياد مي شود،حقيقت انسان و آدمي است(نراقي،بي تا)،پس از بلوغ فكري هر يك از اين دو بعد،مطالباتي دارند كه در بسياري از موارد بين آن مطالبات تعارض و تنازع به وجود مي آيد.چنان كه خواسته هاي بعد ملكوتي و روحاني نفس او را به سوي جايگاه رفيع(احسن تقويم)مي كشاند و مطالبات نابجاي بعد مادي نفس انسان را به سوي دنياي دني و مقام پست(اسفل السافلين)سوق مي دهد(اخلاقي اميري،????).
كنترل واژه اي فرانسوي به معناي تفتيش،وارسي و بازبيني است(دهخدا،????)و در زبان انگليسي در معناي رام كردن و تسلط يافتن به كار رفته است،كه البته با نظارت كه واژه اي عربي و به معناي زيركي و فراست است و در زبان فارسي در معناي نظر كردن و نگريستن آمده(دانشور،‌????).و نيز با ضبط كه در زبان عربي به معناي چيرگي و تسلط است،‌همپوشاني معنايي دارد.بنا بر اين مي توان به اين نتيجه رسيد كه كنترل فعاليتي است كه ضمن آن عمليات پيش‌بيني شده با عمليات انجام شده مقايسه مي‌شوند و در صورت وجود اختلاف و انحراف بين آنچه”بايد”باشد و آنچه”هست”،نسبت به رفع و اصلاح آنها اقدام مي‌شود(صادقپور،????:???).
با التفات به معناي تك واژه هاي خودكنترلي و تعاريف متعدد انديشمندان از اين مهارت دروني،خود كنترلي،حالتي است در درون فرد كه او را به انجام وظايفش متمايل مي سازد،بدون آن كه عامل خارجي او را تحت نظارت داشته باشد(الواني،????:???).همچنين خودكنترلي توانايي پيروي درخواست معقول،تعديل رفتار مطابق با موقعيت،به تأخير انداختن ارضاي يک خواسته در چارچوب پذيرفته شده اجتماعي،بدون مداخله و هدايت مستقيم فردي ديگر تعريف شده است(جان بزرگي، ????:??).
هر چند كه دو واژه ي نظارت و كنترل معمولا به صورت مترادف و هم معني با هم به كار گرفته مي شوند،در عين حال كه كاملا به هم مربوط و وابسته اند،اما نظارت،مشاهده و بررسي وضع موجود و تعيين پيشرفت كارها در مقايسه با وضع مطلوب است و در حقيقت،كنترل،جلوگيري از انحراف در تحقق اهداف پيش بيني شده است.بدين ترتيب اين دو واژه داراي معاني متفاوتي هستند(دانشور،????).بنا بر آنچه گفته شد در كنترل،نظارت نيز نهفته است.
?-?- واژگان مرتبط با خودكنترلي
خودكنترلي با واژه هايي همچون خويشتن داري13، ‌اراده14(خداپناهي،??:????)، خودداري15، خودبازداري16، خودگرداني17، اداره خود، مديريت خود18، كف نفس، خودنظمي، خودمهارگري19، چيرگي برخود20،خودتأديبي،تسلط برنفس21،خود تنظيمي،خودوارسي،خود سازمان يابي،و در علوم اسلامي با خويشتن داري، خويشتن باني، خودپايي، خود نگهداري، ‌اراده، تزكيه نفس، مالكيت نفس، تقوا(مطهري،??:????)، صبر، ورع، خود تربيتي و خود اصلاحي اشتراك معنايي دارد(آذربايجاني،ديلمي،???? :???).
همچنين کنترل تکانه(توانايي مقاومت در برابر انگيزه هاي آني)(قديري،????)، توان بازداري(به تعويق انداختن يا فراموش کردن خواسته هايي که با ارزش ها و هنجارهاي فردي و اجتماعي سازگاري ندارد)(شجاعي،??:????)، خود بازبيني(ديدن رفتار خود)، خود ارزيابي(رفتار خوب يا بد)و خود تقويتي(براي رفتار مثبت)آذربايجاني و ديلمي،????)و خود تربيتي(مشارطه،مسارعه،مراقبه،محاسبه،معاتبه)(زارع،????)از ديگر واژگاني است که با خودکنترلي ارتباط و تقارب معنايي دارد.
?-?- مباني روانشناسي خودكنترلي
ويژگي هاي رفتاري انسان همواره مورد دقت و مطالعه دانشمندان علم روانشناسي بوده است.به اذعان روانشناسان،هيجان ها عمده ي رفتار آدمي را به عهده دارند،چرا كه انسان مي تواند به وسيله ي آن ها اطلاعاتي را در مورد احساس ها،نيازها و اميال خود به سايرين منتقل نمايد(شكوهي يكتا و همكاران،????).
در ادبيات مربوط به هيجان گفته شده است كه هيجان ها پيچيده هستند و تأثيرات كلي آن ها ناشناخته مانده است و افراد هميشه از جزييات نوع هيجاني كه تجربه يا ابراز كرده اند،آگاهي ندارند(منصوري????،به نقل ازرانتر????).
اما تسلط بر هيجان ها و شناسايي ضعف ها و قوت ها،همواره از مؤلفه هاي مهم سلامت روان به شمار مي رود(قديري????،به نقل ازگنجي????).تا بدان جا كه طي دهه ????،جان ماير و پيتر سالووي،توانايي فرد براي كنترل هيجان خود و ديگران،تمايز ميان اثرات مثبت و منفي هيجان ها و استفاده از اطلاعات هيجاني براي راهنمايي فرآيند تفكر و اقدامات خود را،در بيان مفهوم هوش هيجاني در چندين مقاله مطرح كردند.اهميت هوش



قیمت: تومان


پاسخ دهید