دانشگاه علوم و فنون مازندران
پايان‌نامه
مقطع کارشناسي ارشد
رشته: مديريت اجرايي MBA
عنوان/موضوع:
بررسي اثر سرمايه فکري بر تصميمات سرمايه‌گذاراي سهام‌داران شرکت‌هاي پذيرفته شده بورس اوراق بهادار تهران
استاد راهنما:
جناب آقاي دکتر يحيي زاده فر
استاد مشاور:
جناب آقاي دکتر جعفري صميمي
دانشجو:
محمد مهدي پورسليمان اميري
پاييز 1393
تقديم و سپاسگذاري
اين پايان نامه به سرانجام نمي‌رسيد جز با همراهي و پشتيباني اساتيد راهنما و مشاور گرامي، جناب دکتر يحيي زاده فر و جناب دکتر جعفري صميمي، به خاطر پشتيباني‌هاي بي‌منت و بي‌دريغشان در تمامي مراحل انجام اين پايان نامه کمال قدرداني و تشکر را دارم.
از جناب دکتر زارع نيز بابت تمامي مشاوره‌هايشان در تمامي مراحل انجام پژوهش و نيز در گردآوري داده‌هاي آماري کمال سپاس و قدرداني را دارم.
قدردان تمامي کساني که در تنظيم اين عنوان به صورت مستقيم يا غيرمستقيم مرا ياري کرده‌اند.
اين پا‌يان ‌نامه را تقديم مي‌کنم به پدر و مادر گرامي خويش که در تمامي مراحل و مشکلات زندگي پشتيبان و ياري رسان من بوده‌اند.
چکيده
در پژوهش انجام شده سعي بر اين بوده که به سوالي اصلي پاسخ داده شود. آيا سرمايه‌گذاران، سرمايه فکري را به عنوان عاملي تاثير گذار بر ارزش بازار شرکت ها در زمان اتخاذ تصميمات سرمايه گذاري خود در نظر مي‌گيرند؟ براي وصول به اين مهم سعي شده با در نظرگيري اطلاعات مالي شرکت‌هاي بورس اوراق بهادار در بازه زماني سال‌هاي 1387 الي 1391 به بررسي مدل رگرسيون پيشنهادي با نام VAIC(ارزش افزوده سرمايه فکري)1 بپردازيم. که با بررسي رگرسيون خطي مطرح شده در اين مدل با استفاده از نرم‌ افزار اقتصادسنجي EVEIWS نتيجه بر اين شد که در بازه زماني مورد بررسي سرمايه فکري به صورت مجموعه‌اي از اجزاي سرمايه انساني؛ سرمايه ساختاري و سرمايه مشتري(سرمايه ارتباطي) با نسبت ارزش بازار به ارزش دفتري سهام منتشره رابطه مثبت و معناداري دارد که به تبع آن مي‌توان نتيجه گرفت که در اين بازه زماني تصميمات سرمايه‌گذاري سهام‌داران با ميزان سرمايه فکري در خدمت سازمان‌ها نسبت مثبت و معناداري خواهد داشت. در نتيجه مي‌توان نتيجه‌گيري نمود که سرمايه‌گذاران حاضر در بازار بورس اوراق بهادار تهران به سرمايه فکري به عنوان عاملي تأثيرگذار بر پتانسيل شرکت‌ها براي سودآوري توجه دارند.
کلمات کليدي: تصميمات سرمايه‌گذاري،ضريب ارزش افزورده سرمايه فکري، بازده اقتصادي، سرمايه فکري
فهرست رئوس مطالب
1 فصل اول(کليات تحقيق)…………………………………………………………………………………………………………..1
1-1 مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………..2
1-2 بيان مسئله …………………………………………………………………………………………………………………………..4
1-3 اهميت مسئله ………………………………………………………………………………………………………………………5
1-4 اهداف پژوهش ……………………………………………………………………………………………………………………5
1-5 قلمرو تحقيق ………………………………………………………………………………………………………………………5
1-5-1 قلمرو زماني ……………………………………………………………………………………………………………………5
1-5-2 قلمرو مکاني …………………………………………………………………………………………………………………..6
1-5-3 قلمرو موضوعي ……………………………………………………………………………………………………………..6
1-6 پرسشها و فرضيات تحقيق …………………………………………………………………………………………………….6
1-7 کاربردهاي پژوهش ………………………………………………………………………………………………………………6
2 فصل دوم(ادبيات و پيشينه تحقيق) ……………………………………………………………………………………………..8
2-1 مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………..9
2-1-1 دارايي‌هاي معنوي و سرمايه فکري ……………………………………………………………………………………..9
2-2 تاريخچه شکل‌گيري مسائل مرتبط با سرمايه فکري …………………………………………………………………10
2-3 اجزاي سرمايه فکري ………………………………………………………………………………………………………….12
2-4 تعاريفي از سرمايه فکري ……………………………………………………………………………………………………15
2-5 سنجش سرمايه فکري ………………………………………………………………………………………………………..18
2-5-1 دلايل سنجش سرمايه فکري ……………………………………………………………………………………………18
2-6 اندازه‌گيري دارايي‌هاي دانشي و سرمايه فکري ………………………………………………………………………..22
2-7 مدل‌هاي اندازه‌گيري سرمايه فکري ……………………………………………………………………………………….23
2-7-1 روش‌هاي مستقيم سرمايه فکري (DIC) …………………………………………………………………………….23
2-7-3 روش‌هاي بازده دارايي‌ها (ROA) …………………………………………………………………………………..24
2-7-4 روش‌هاي کارتهاي امتيازد(SC) ………………………………………………………………………………………25
2-8 انواع ارزش بازار سهام ………………………………………………………………………………………………………..30
2-8-1 ارزش بازار سهام …………………………………………………………………………………………………………..30
2-8-2 ارزش اسمي …………………………………………………………………………………………………………………31
2-8-3 ارزش دفتري ………………………………………………………………………………………………………………..31
2-8-4 ارزش ذاتي …………………………………………………………………………………………………………………..31
2-8-5 ارزش انحلال ……………………………………………………………………………………………………………….31
2-9 پيشينه تحقيق …………………………………………………………………………………………………………………….32
3 فصل سوم(روش تحقيق) ………………………………………………………………………………………………………..39
3-1 روش تحقيق …………………………………………………………………………………………………………………….40
3-2 طرح مسئله و هدف تحقيق ………………………………………………………………………………………………….42
3-2-1 فرضيات پژوهش ………………………………………………………………………………………………………….42
3-3 روش گردآوري اطلاعات ……………………………………………………………………………………………………42
3-4 جامعه آماري ……………………………………………………………………………………………………………………43
3-5 قلمرو تحقيق ……………………………………………………………………………………………………………………43
3-5-1 قلمرو موضوعي …………………………………………………………………………………………………………….43
3-5-2 قلمرو مکاني …………………………………………………………………………………………………………………44
3-5-3 قلمرو زماني ………………………………………………………………………………………………………………….44
3-6 مهرفي مدل‌هاي مورد استفاده ………………………………………………………………………………………………44
3-7 متغيرهاي تحقيق ………………………………………………………………………………………………………………..44
3-7-1 متغير مستقل …………………………………………………………………………………………………………………44
3-7-2 متغير وابسته ………………………………………………………………………………………………………………….45
3-7-3 متغير کنترلي ………………………………………………………………………………………………………………….45
3-8 تشريح مدل مورد استفاده …………………………………………………………………………………………………….45
3-9 روش‌هاي آماري و آزمون فرضيه‌ها ………………………………………………………………………………………50
3-10 نرم افزارهاي رايانه‌اي مورد استفاده …………………………………………………………………………………….56
3-11 اعتبار دروني و بروني تحقيق ……………………………………………………………………………………………..57
3-12 بررسي فروض مدل رگرسيون خطي کلاسيک ……………………………………………………………………..57
3-12-1 وجود خود همبستگي …………………………………………………………………………………………………..59
4 فصل چهارم(محاسبات و يافته‌هاي تحقيق) ………………………………………………………………………………..63
4-1 مقدمه ………………………………………………………………………………………………………………………………64
4-2 آمار توصيفي داده‌ها ……………………………………………………………………………………………………………65
4-3 آزمون مانايي داده‌هاي ترکيبي ………………………………………………………………………………………………65
4-4 آزمون فرضيه‌ها …………………………………………………………………………………………………………………66
5 فصل پنجم(نتيجه‌گيري و پيشنهادات) ……………………………………………………………………………………….73
5-1 خلاصه تحقيق …………………………………………………………………………………………………………………..74
5-2 نتيجه‌گيري ……………………………………………………………………………………………………………………….75
5-3 مقايسه با تحقيق‌هاي مشابه ………………………………………………………………………………………………….75
5-4 محدوديت‌هاي تحقيق ………………………………………………………………………………………………………..77
5-5 پيشنهاد براي تحقيقات آتي …………………………………………………………………………………………………78
پيوست‌ها و ضمائم ……………………………………………………………………………………………………………………79
اطلاعات آماري شرکت‌هاي مورد بررسي در پژوهش ……………………………………………………………………..80
خروجي نرم‎افزار Eviews حاصل از محاسبه ويژگي‏هاي آماري متغيرها………………………………………………99
خروجي‌هاي نرم‎افزار Eviews حاصل از آزمون مانايي متغيرها …………………………………………………………99
خروجي نرم‎افزار Eviews حاصل از آزمون F ليمر براي الگوي 1 …………………………………………………..102
خروجي نرم‎افزار Eviews حاصل از آزمون هاسمن براي الگوي 1 …………………………………………………102
خروجي نرم‎افزار Eviews حاصل از برآورد الگوي 1 با استفاده از روش اثرات تصادفي …………………….103
3-12-2 وجود ناهمساني واريانس ……………………………………………………………………………………………..60
3-12-3 آزمون F و آزمون هاسمن ……………………………………………………………………………………………..61
خروجي نرم‎افزار Eviews حاصل از آزمون F ليمر براي الگوي 2 …………………………………………………..104
خروجي نرم‎افزار Eviews حاصل از آزمون هاسمن براي الگوي 2 ………………………………………………….104
خروجي نرم‎افزار Eviews حاصل از برآورد الگوي 2 با استفاده از روش اثرات تصادفي …………………….105
منابع و مآخذ ………………………………………………………………………………………………………………………….106
منابع و مآخذ فارسي ……………………………………………………………………………………………………………….107
منابع و مآخذ لاتين ………………………………………………………………………………………………………………..108
فهرست جداول
جدول شماره 2-1 جدول زماني مهمترين رويدادها و وقايع حساس سرمايه فکري …………………………….11
جدول 4-1 ميانگين، انحراف معيار، بيشينه و کمينه داده‏ها براي هر يک از متغيرهاي پژوهش ……………..65
جدول 4-2 نتايج آزمون ريشه واحد LLC براي متغيرهاي پژوهش ………………………………………………….66
جدول 4-3 نتايج حاصل از آزمون F ليمر براي الگوي 1 …………………………………………………………………69
جدول 4-4 نتايج حاصل از آزمون هاسمن براي الگوي 1 ……………………………………………………………….69
جدول 4-5 نتايج حاصل از برآورد الگوي 1 …………………………………………………………………………………69
جدول 4-6 نتايج حاصل از آزمون F ليمر براي الگوي 2 …………………………………………………………………70
جدول 4-7 نتايج حاصل از آزمون هاسمن براي الگوي 2 ………………………………………………………………71
جدول 4-8 نتايج حاصل از برآورد الگوي 2 …………………………………………………………………………………71
فصل اول
کليات تحقيق
مقدمه
امروزه در مطالعه دانش محور اقتصاد و فرآيندهاي مالي شرکت‌ها و موسسات علاوه بر دارايي مشهود دسته ديگري از دارايي‌ها نيز تحت عنوان دارايي‌هايي نامشهود يا معنوي ارزش‌گذاري و ثبت مي‌شوند. يکي از مهم‌ترين و کاربردي‌ترين دارايي‌هاي معنوي، دارايي فکري يا سرمايه فکري است. سرمايه فکري اطلاعات و دانشي است که براي دارنده آن مزيت رقابتي را به ارمغان مي آورد. با افزايش رقابت جهاني و پيشرفت تکنولوژي، سيستمهاي حسابداري سنتي با مشکلاتي روبرو شدهاند. يکي از اين مشکلات اساسي، عدم کفايت و ناتواني آنها در سنجش و ملحوظ نمودن سرمايههاي فکري در صورتهاي مالي شرکتها است. در عصر جديد، تنها با تکيه بر سرمايههاي فيزيکي و داراييهاي مشهود نميتوان به کارآيي و بهرهوري رسيد، بلکه در بدبينانهترين حالت توليد نيز، بايستي سرمايههاي فکري را مد نظر قرار داد تا ازاين طريق بتوان بر مزيتهاي رقابتي شرکتها افزود. به تعبيري، سرمايههاي فكري به عنوان سرمايه واقعي و جزء استراتژيكترين سرمايهي سازمانهاي عصر حاضر مطرح ميباشد. لذا سازمان‌هاي دانشمحور، جهت كسب مزيت رقابتي پايدار، نيازمند شناسايي و مديريت آگاهانه و نظاممند سرمايههاي فكري خودخواهند بود.سرمايه فکري را ميتوان به عنوان داشتن دانش، توليد دانش و اينکه چگونه اين پروسه باعث ايجاد مزيت‌هاي اجتماعي و اقتصادي ميشود، معني کرد. معمولأ سرمايه فکري را به صورت سرمايه غير ملموس معني ميکنند. اگر چه بايد گفت که سرمايه فکري به صورت کامل قابل تشخيص نيست به اين علت که در صورت هاي مالي به صورت مستقيم تاثير گذار نيست و يا تاثيرمستقيم آن قابل تشخيص نيست. در نتيجه جزء دارايي‌هاي غير مشهود محسوب مي شود. در کل سرمايه فکري را در بيشتر مراجع به سه جزء تقسيم نموده‌اند: سرمايه ساختاري، سرمايه مشتري يا ارتباطي و سرمايه انساني.
بسياري از اجزاي سرمايه فکري در صورت‌هاي مالي گنجانده نمي شوند، ولي دارا بودن اين خصوصيات براي سازمان سودمند تلقي ميشود. در نتيجه وجود سرمايه فکري در يک سازمان باعث ايجاد اختلاف بين ارزش بازار و ارزش دفتري يک شرکت ميشود. ارزش بازار ارزشي است که بازار بر روي شرکت ميگذارد، در صورتي که ارزش دفتري ارزش خالص شرکت است. درنتيجه، اختلاف موجود بين اين دو ارزش را ميتوان به عنوان ارزش سرمايه فکري يک شرکت در نظر گرفت.
اين اختلاف به اين علت وجود دارد که سازمان‌هايي که داراي سرمايه بيشتري هستند در نظر بازار به عنوان شرکت‌هايي شناخته مي‌شوند که مي‌توانند با استفاده از سرمايه فکري سرمايه خود را به ارزش بيشتري برسانند. بر اساس پژوهش‌هاي راستا اسويربي2 که در ميان صنايعي که ارتباط بيشتري با سرمايه‌هاي فکري دارند انجام پذيرفته، اين اختلاف بيشتر نمايان است از جمله: صنايع دارويي و خدمات کسب و کار. در مقابل اين صنايع، صنايعي هستند که به صورت اصلي به دارايي هاي مشهود خود وابسته هستند، براي مثال، کارخانه‌هاي توليدي سنتي و صنعت بنگاه ملک و املاک، که اين صنايع داراي ارزش بازار و ارزش دفتري تقريبأ مشابهي هستند. اگر چه، کارخانه هاي داراي کارايي بالاتر در هر صنعتي که باشند داراي ارزش بازار بالاتري نيز هستند[50] ..
براي چندين دهه اخير، دارايي غير مشهود از جمله سرمايه فکري يکي از اجزاي کليدي در کارايي سازمان به حساب مي آيند. سرمايه‌گذاران بايد در اطلاعات سازمان از جمله سرمايه فکري با خبر باشند تا بتوانند سود سرمايه‌گذاري خود را به حداکثر برسانند. سرمايه‌گذاران از مشاوران و دلالان که به عنوان رابطه‌اي ميان آنها و سازمان هستند اين انتظار را دارند که اين اطلاعات را در زمان ارائه مشاوره به حساب بياورند.
با توجه به مفاهيم مطرح شده سرمايه فکري شرکت داراي خواصي به شرح زير ميباشد:
الف. سرمايه فکري ميتواند مانند اختراع ثابت و يا مانند ظرفيتهاي انساني منعطف باشد.
ب. سرمايه فکري ميتواند هم شامل وروديها و هم شامل خروجيهاي فرآيند ايجاد ارزش باشد، لذا سرمايه فکري دانشي است که ميتواند به ارزش تبديل شود و يا محصول نهايي فرآيند انتقال دانش باشد.
ج. سرمايه فکري از کنش و واکنش سرمايههاي انساني، سرمايه ساختاري و سرمايه مشتري ايجاد ميشود.
د. ارزش مستقيماً و به تنهايي از طريق يکي از اين عوامل ناشي نميشود، بلکه تنها از طريق برقراري تعاملي نظاممند و بهينه ميان اين سه جزء ايجاد ميگردد..
بيان مسئله
براي چندين دهه اخير، دارايي غير مشهود از جمله سرمايه فکري يکي از اجزاي کليدي در کارايي سازمان به حساب مي آيند. يکي از مشکلات اساسي سيستمهاي حسابداري سنتي، عدم کفايت و ناتواني آنها در سنجش و ملحوظ نمودن ارزش سرمايههاي فکري در صورتهاي مالي شرکتها است. امروزه در جوامع دانش محور، بازده سرمايههاي فکري بسيار بيشتر از عملکرد مالي به کار گرفته شده، اهميت يافته است.اين بدان معني است که در مقايسه با سرمايه فکري، نقش و اهميت سرمايههاي مالي در تعيين قابليت سودآوري پايدار کاهش چشمگيري يافته است.
به دليل اهميت نسبي سرمايههاي فکري در عملکرد شرکتها اين سؤال در ذهن پژوهشگر شکل گرفته که چه رابطهاي ميان سرمايههاي فکري و عملکرد شرکتهاي پذيرفته شده دربورس اوراق بهادار تهران وجود دارد و قدرت توجيه مدلهاي مختلف تعيين سرمايه فکري در عملکرد شرکتها و تاثير آن در توجيه تصميمات سرمايه گذاري چيست. لذا با توجه به مشکلات ذکر شده به بررسي روابط ميان سرمايه فکري به عنوان عامل مستقل، ارزش بازار شرکت ها به عنوان عامل وابسته پرداختيم. جامعه‌ي آماري مورد نظر شرکت هاي موجود در سازمان بورس اوراق بهادار مي باشد که طي سالهاي 1387 الي 1391 به صورت فعال در بورس اوراق بهادار حضور داشته‌اند.
اهميت مسئله
از آنجايي که برآورد صحيح از سرمايه فکري و ارزش آفريني اين عنصر در سازمان ميتواند در تعيين بهينه ارزش بازار شرکت بسيار مفيد باشد در نتيجه سرمايه‌گذاران بايد از اطلاعات سازمان از جمله سرمايه فکري با خبر باشند تا بتوانند سود سرمايه‌گذاري خود را به حداکثر برسانند. در اين تحقيق قصد داريم با توجه به نقش سرمايه‌هاي فکري موجود در سازمان بر تعيين ارزش بازار سهام يک شرکت گامي مفيد در جهت برآورد تاثير سرمايه فکري بر ارزش ذاتي دارايي‌هاي شرکت برداريم.
اهداف پژوهش
در تحقيقات اين حوزه به بررسي تاثير عوامل سرمايه فکري و رابطه آنها با تصميمات سرمايه گذاري پرداخته شده است. اين پژوهش به دنبال يافتن روابط ميان عناصر سرمايه فکري و عوامل تاثير گذار بر تصميمات سرمايه‌گذاري است.
قلمرو تحقيق
قلمرو زماني
اين پژوهش مربوط به بازه‌ي زماني سالهاي 1387 الي 1391 ميباشد. داده‌هاي مورد بررسي از پايان اسفند ماه (28/12/XX13)هرسال گرفته شده است.
قلمرو مکاني
مرجع جمع‌آوري داده‌هاي مورد استفاده در اين پژوهش سايت کدال3، نرم افزار ره آورد نوين 3 همچنين سايت شرکت بورس اوراق بهادار4 است.
قلمرو موضوعي
موضوع انتخابي با ايجاد ارتباط ميان دو حوزه، دانشي و بازار سروکار دارد به گونه‌‌اي که به بررسي اثر عوامل سرمايه فکري برارزش بازاري شرکت‌ها و به تبع آن تصميمات سرمايه‌گذاري اتخاذ شده پرداخته است.
پرسش ها و فرضيات تحقيق
باتوجه به اينکه مطالعه موردي سازمان بورس اوراق بهادار مي باشد داده‌هاي مورد بررسي از سايت بورس و سايت‌هاي مرتبط با سازمان بورس و نرم افزار‌هاي استخراج داده‌هاي آماري بورس اوراق بهادار شده است. با توجه به زمان بر بودن بررسي تمامي شرکت‌هاي موجود در بورس، به بررسي 100 شرکت موجود در سازمان بورس اوراق بهادار طي سال مالي 1387 الي 1391 به عنوان نمونه‌اي از جامعه پرداختيم.
فرضيه مورد بحث در اين پژوهش به شرح زير ميباشد:
“سرمايه فکري به صورت مجموعه‌اي از سه جزء سرمايه انساني، سرمايه ساختاري و سرمايه مشتري(ارتباطي) بر تصميمات سرمايه‌گذاري تاثير‌گذار است.”
سپس براي بررسي فرضيه مطرح شده از روش رگرسيون5 استفاده شده است.
کاربردهاي پژوهش
امروزه شاهد اهميت يافتن سرمايه فکري، به عنوان ابزاري موثر جهت افزايش رقابت شرکتها هستيم و اين امر موجب افزايش اهميت مباحث مرتبط با سرمايه فکري به عنوان مقوله‌اي پژوهشي و اقتصادي نيز شده است. نقش و سهم سرمايه فکري در پيشرفت مديريتي، فني، اجتماعي و اقتصادي از موضوعات اصلي تحقيقات جديد است. شرکت‌ها براي بقا استراتژيکي خود ناگزير از رقابت مي باشند و از آن جايي که بازار، توليدات، تکنولوژي، رقبا و مقررات در جامعه سريعا در حال تغييرند، بهبود دانش و نوآوري به حفظ مزيت رقابتي پايدار کمک شاياني خواهد نمود. از اين رو، مديران امروز، دانش و توانايي ايجاد و به کارگيري دانش را از جمله مهم‌ترين منابع ايجاد مزيت رقابتي پايدار به شمار مي آورند. چرا که دانش يک دارايي تلقي شده و تلاش در جهت مديريت دانش و به کارگيري دارايي‌هاي فکري موجب موفقيت قابل ملاحظه سازمان‌ها مي باشد به علاوه، پژوهش‌هاي بسيار اندکي در زمينه اين که حوزه‌هاي خارجي و داخلي از جمله: دلالان و مشاوران سرمايه‌گذاري، از اطلاعات سرمايه فکري در زمينه ارائه پيشنهادات استفاده مي کنند، انجام شده است. از اين رو ارزيابي عملکرد غير مالي، همانند ارزيابي ميزان رضايتمندي مشتري يا سرعت انتقال ايده محصولات جديد به مرحله توليد، براي سرمايه‌گذاران و تحليل‌گران بسيار سودمند است، زيرا شرکت‌ها با موظف بودن به گزارش اين نوع اطلاعات تصويري روشن از نحوه عملکرد خود ارائه مي‌نمايند.
فصل دوم
ادبيات و پيشينه تحقيق
مقدمه
دردودهه اخير بسياري از پژوهشگران ومحققان، سرمايه فکري را به عنوان منبعي براي کسب مزيت رقابتي سازماني مورد بررسي قرار داده اند، که خود از دارايي‌هاي نامشهود سازمان سرچشمه ميگيرد. درحوزه مديريت و بازار سرمايه تحقيقات تجربي زيادي براي بررسي ارتباط ميان سرمايه فکري، عملکرد سازماني وبازده مالي درکشورهاي مختلف جهان صورت گرفته و تلاش‌هاي قابل توجهي در جهت شناسايي، اندازه‌گيري وگزارشگري آن انجام شده است. با مروري بر تحقيقات انجام شده در مي‌يابيم که به سنجش، ارزشگذاري و گزارشگري سرمايه فکري سازمان‌هاي مختلف توجه شاياني شده است. شرکت‌ها براي بقاء استراتژيکي بايد مزيت رقابتي را مد نظر قرار دهند و از آنجاييکه بازارها، توليدات، تکنولوژي، رقبا و مقررات به طور سريع در جامعه در حال تغيير هستند، بهبود دانش و نوآوري مستمر، آنها را قادر به حفظ مزيت رقابتي پايدار خواهد نمود.
دارايي‌هاي معنوي و سرمايه فکري
دارايي‌هاي معنوي به مجموعه دارايي‌هاي غير مشهودي اطلاق ميشود که در جريان ايجاد سود در کسب و کار مورد استفاده قرار مي‌گيرد. به طورکلي هر کسب و کاري داراي سه نوع دارايي، دارايي‌هاي پولي، دارايي‌هاي فيزيکي ودارايي‌هاي معنوي است. دارائيهاي پولي شامل پول و اعتبار است. دارايي‌هاي فيزيکي شامل تجهيزات، زمين، ساختمان، کالا و موجودي انبار است و لذا هر نوع دارايي غير فيزيکي ديگر در زيرمجموعه داراييهاي معنوي قرار ميگيرد. به طور کلي ميتوان دارائيهاي معنوي را در سه گروه عمده طبقه بندي کرد که عبارتند از: دانش فني، اطلاعات اختصاصي و بانک اطلاعاتي تجاري و همچنين شيوه‌ها، ايده‌ها و يا طرح‌هاي اصلي و جديد. برداشت کلي از دارايي‌هاي معنوي مي‌تواند کليه دارايي‌هاي غير مشهودي را شامل شود که يک کسب و کار را از رقبايش متمايز ميسازد.
تاريخچه شکل گيري مسائل مرتبط با سرمايه فکري
در اقتصاد جديد تبادل دانش و اطلاعات، بيش از محصولات و خدمات موجب اعتلاي سازمانها شده است، به گونه اي که با بررسي شرکت هاي با رشد سريع در مي يابيم که گروه اعظمي از اين شرکت‌هابه تجارت بوسيله دانش کارکنان خود پرداخته اند. بنابراين با چنين روندي تعيين معيار و اصولي براي ارزش گذاري سرمايه فکري به عنوان دارايي مهم و کليدي از اهميت به سزايي برخورداراست.
در سال 1979، حسابداري سوئدي به نام کارال اريک سيوبي 6که بعد ها به عنوان يکي از بنيانگذاران علم مديريت دانش شناخته شد، با پرسشي بزرگ روبرو گرديد.او با بررسي دفاتر حسابداري (ارزش دفتري) يکي از شعبه هاي معروف سازماني که در آن کار مي کرد دريافت که دفاتر ارزش دفتري سازمان را تنها يک کرون ارزش را نشان مي داد، در حالي که ارزش واقعي سازمان به مراتب بيش از اينها بود. در اين هنگام وي متوجه شد که ترازنامه مالي شرکت او، تنها ارزش دارايي فيزيکي آن را که شامل چند ميز و ماشين تحرير بود نمايش مي دهد و ارزش واقعي سازمان وابسته به شايستگي کارکنان سازمان و چيزي را که جمع کارمندان سازمان به عنوان يک دفتر و مغز(تفکر) جمعي تشکيل مي دهند، است.
در دهه ي 1980 اولين تلاش ها براي اندازه گيري سرمايه ي فکري آغاز گرديد و تلاش براي نوشتن و تدوين حسابها و اندازه گيري سرمايه فکري و گزارش به گروه‌هاي بيروني مد نظر قرار گرفته است. [43].
با مشروعيت يافتن نقش مديريت با تخصيص يک پست سازماني ومعرفي کارت امتياز دهي متوازن توسط کاپلان و نورتن در سال 1992 اذعان داشته‌اند که سرمايه فکري تفاوت همان چيزي است که شما اندازه مي گيريد و همان چيزي است که بدست مياوريد. [11].
در سال 1994 ابزار شبيه سازي با نام تانگو روانه بازار شد که درباره اهميت عوامل ناملموس بوده است و گزارش سالانه شرکت اسکانديا درباره سرمايه فکري در سال 1994 را نشان ميدهد. [11].
در اوايل سال2000 ، اولين مجله معتبر در ارتباط با سرمايه فکري انتشار ميابد و اولين استانداردهاي حسابداري سرمايه فکري توسط دولت دانمارك تدوين شده و اتحاديه اروپا اولين گزارش خود را منتشر ميکنند. [11].
چن7 نيز در سال 2004 همبستگي ميان سرمايه فکري وعملکرد شرکتها را در صنعت بانکداري مورد آزمون قرار داده است و در نتيجه آن بيان ميکند که سرمايه فکري شاخصي قوي براي سنجش عملکرد سازمان مي‌باشد.[20].
جدول زماني زير مهمترين رويدادها و وقايع حساس در بحث سرمايه هاي فکري را نشان مي دهد:
جدول شماره 2-1 جدول زماني مهمترين رويدادها و وقايع حساس سرمايه فكري [11]
دورهرويداد1980معرفي مفهوم کلي ارزش هاي نامشهود که اغلب تحت عنوان سرقفلي شناخته مي شود.تأليف کتاب “تجهيز و ارزيابي دارايي هاي ناملموس در ژاپن” توسط Itami1981تأسيس کمپاني تحقيقات تجاري بر ارزش هاي فکري توسط Hall1986ارائه ترازنامه نامشهود توسط Sveiby1988اولين تلاش در جهت تهيه صورت هاي سرمايه فکري توسط Sveibyتلاش هايي در جهت اندازه گيري سرمايه هاي فکري1989ابداع روش ترازنامه نامرئي توسط Sveiby1990تأليف کتاب “مديريت دانش” توسط Sveiby1991تأسيس شرکت اسکانديا، اولين شرکت به عملکرد سنجش سرمايه فکري توسط Edvinsson VP1992استفاده از روش BSC (کارت امتيازي متوازن) براي سنجش سرمايه فکري توسط Kaplan&Norton1993ابداع مفهوم سرمايه ارتباطي (سرمايه مشتري) توسط St.Onge1994تأليف مقاله ” سرمايه فکري ” در مجله فورچون توسط Stewartتشکيل انجمن گروه مديران سرمايه فکري توسط Sullivan, Petrash, Edvinsson1995اولين گزارش اسکانديا از سرمايه فکري توسط Edvinsson1997تأليف کتاب ” دارايي هاي سازمانهاي جديد ” توسط Sveibyتأليف کتاب ” سرمايه فکري ” توسط Edvinsson&Maloneتأليف کتاب ” سرمايه فکري ” توسط Stewart1998تأليف کتاب ” سودآوري از سرمايه فکري ” توسط Sullivan1999تأليف مقاله ” اندازه گيري عملکرد براي افزايش سرمايه فکري ” توسط Knight2000کنفرانس بين المللي سرمايه هاي فکري در آمستردام هلند تأليف مقاله ” نسل بعدي از اندازه گيري سرمايه فکري: چشم انداز سرمايه فکري ديجيتالي ” توسط Edvinsson و ديگران تأليف مقاله ” چشم اندازي بر سرمايه فکري و سرمايه ناملموس ” توسط Edvinssonتأليف مقاله ” روش هاي جديد سرمايه فکري، ارزيابي و حسابداري ناملموس ” توسط Stanfield, K2001تأليف مقاله ” سرمايه فکري، منبعي استراتژيک ” توسط Bollinger و ديگران2003کسب اولين درجه دکتري در مديريت سرمايه فکري2004تأليف کتاب ” ايجاد مفهوم طراحي سرمايه فکري، روشي براي ارزيابي دارائي هاي ناملموس” توسط Daniel Andriessen2005تأليف کتاب ” چشم اندازي بر چند وجهي سرمايه فکري داخلي، مديريت، ارزيابي و گزارش دهي ” توسط Bernard Marrتأليف کتاب ” سرمايه فکري در سطح سازماني، شهري و ملي ” توسط Edvinsson و ديگران اجزاي سرمايه فکري:
بوز8و جلسيس9، اجزاي سرمايه فکري را به دو دسته اصلي سرمايه انساني و سرمايه ساختاري تقسيم بندي کرده اند. سپس سرمايه ساختاري را به دو دسته سرمايه مشتري و سرمايه سازماني تقسيم کرده اند. [17]. جلسيس سرمايه انساني را به معناي وجود مزيت رقابت، ارتباط و ارزش هاي متعلق به کارکنان سازمان معرفي کرده است. مزيت رقابتي در قدم بعدي به اجزاي کوچکتر از جمله مزيت حرفه اي، مزيت اجتماعي، مزيت تبليغاتي و مزيت احساسي تقسيم ميشود. [30]. هر چه مزاياي موجود توسط افراد سازمان بهتر نشان داده شود، روابط ميان همکاران، مشتريان، شرکا و ديگر افراد مرتبط با حرفه بهتر خواهد شد. در نتيجه، اين موضوع باعث بالا رفتن کارايي سازمان مي شود.از طرفي بونتيس10 اذعان مي دارد که يک مشخصه مخصوص سرمايه فکري اين است که باعث کاهش خروج افراد از سازمان ميشود. [15].
ادوينسونو ساليوان‌11 گفته اند که سرمايه ساختاري به عنوان منبعي پشتيباني کننده شناخته ميشود، و(به صورت مستقيم يا غير مستقيم) پروسه تبديل خلاقيت فردي به محصول مي باشد. پشتيباني انجام شده ميتواند به صورت مشهود يا غير مشهود باشد.[13]. مي‌توان گفت که سرمايه ساختاري ميتواند محيط را براي سرمايه انساني فراهم کند تا بتوان براي سازمان ارزش آفرين باشد. از طرف ديگر، سرمايه انساني به ما اين امکان را ميدهد تا بتوان سرمايه ساختاري را گسترش داد و در نهايت به ارزش آفريني دست يافت و در نتيجه اين دو سرمايه همديگر را پشتيباني مي کنند.بروکينگ12 سرمايه ساختاري را متفاوت با سرمايه انساني ميداند، به اين دليل که سرمايه انساني به منزله دانش متعلق به سازمان به عنوان يک مجموعه واحد است و مي تواند از سازمان خارج شود، در حالي که سرمايه ساختاري در سازمان ماندگار است. ادوينسون و جلسيس در ادامه گفته اند که ميتوان سرمايه ساختاري را در قدم بعدي به سرمايه مشتري و سرمايه سازماني تقسيم بندي کرد. [19].
بر اساس گفته هاي جلسيس، سرمايه سازماني به شرکت ها اين امکان را ميدهد تا بتوانند در مسير سيستماتيک پيش بروند.بر اساس گفته‌هاي جلسيس، آلبور و کانان13 اين سرمايه در مرحله بعدي شامل ابتکار، پروسه انجام کار، فرهنگ و رهبري ميشود. سرمايه مشتري ارزش آفريني انجام شده از طريق رابطه ايجاد شده بين سازمان و مشتري، تامين کنندگان، اتحاديه هاي صنعتي و بازار است. مثال هايي از سرمايه مشتري به قرار زير است: تصوير سازمان، وفاداري مشتري، رضايت مشتري، ارتباطات با تامين کنندگان، قدرت اقتصادي، ظرفيت چانه زني و تعامل با هويت هاي اقتصادي و فعاليت هاي محيطي.[32]. در اين راستا استوارت14 اذعان داشته است که سرمايه‌گذاري تنها در يک بخش از اجزاي سرمايه فکري کافي نيست به اين دليل که اين اجزا همديگر را براي رسيدن به سرمايه فکري پشتيباني ميکنند. در نتيجه، هر سازمان داراي سه جزء از سرمايه فکري ولي با نسبت هاي متفاوت است. در زمان انتخاب و سرمايه‌گذاري، آناليزورهاي مالي به اطلاعات مربوط به سرمايه فکري توجه نميکنند و تنها به مديريت سازمان، استراتژي، و محيط تجارت توجه مي کنند و مسائل مديريتي تاثيرگذارترين فاکتور در تصميم‌گيري براي سرمايه‌گذاري و انتخابهاي منطقي آناليزورها است. از اين رو نسبت ارزش بازار به ارزش دفتري يک سهم به عنوان معيار خوبي براي پاسخ گويي سرمايه گذاران معرفي شده است. هر چه نسبت ارزش بازار به ارزش دفتري سهم بيشتر باشد بازار با ديد بهتري به آن سهم نگاه مي کند.[51].
به صورت خلاصه ميتوان اجزاي سرمايه فکري را به صورت زير معرفي و تعريف نمود:
الف- سرمايه انساني: شامل دانش، مهارت و توانايي کارکنان سازمان مي‌شود. محققان عموما بر اهميت بيشتر سرمايه انساني نسبت به دو نوع ديگر سرمايه‌هاي فکري(سرمايه ساختاري و سازماني) تاکيد کرده‌اند. چرا که سرمايه انساني، تاثير قابل توجهي بر سرمايه ساختاري و سرمايه مشتري دارد. سرمايه انساني ميتواند ازطريق قرار گرفتن افراد در گروههاي کاري، سازمانها، دسته‌ها و شبکه‌ها ايجاد شده و ارتقا يابد.
ب- سرمايه ساختاري: سرمايه و دارايي تحت تملک سازمان است و حتي زماني که کارکنان سازمان را ترك ميکنند در سازمان وجود دارد سرمايه ساختاري عبارتست از هر آنچه که در شرکت باقي مي ماند پس از آنکه کارکنان به هنگام شب به خانه ميروند .
ج- سرمايه رابطه‌اي يا سرمايه مشتري: شامل دانش موجود در همه روابطي است که سازمان با مشتريان، رقبا، تامين‌کنندگان، انجمنهاي تجاري يا دولت برقرار ميکند و عاملي تعيين کننده در تبديل سرمايه فکري به ارزش بازاراست.
تعاريفي از سرمايه فکري
مطالعات زيادي بر روي رابطه ارزش شرکت‌ها با اطلاعات غير اقتصادي از جمله سرمايه فکري بر روي تصميم‌گيريهاي سرمايه‌گذاري انجام گرفته است.در مورد سرمايه فکري، تعريف مشترکي وجود ندارد و پژوهشگران تعاريف گوناگوني ارائه داده‌اند، که در ادامه به برخي از آنها اشاره خواهد شد:
بر اساس گفته هاي بونتيس15در سال 1996 سرمايه فکري يک موجوديت پيچيده و گريزان 16 است اما زمانيکه کشف شود و مورد استفاده قرار گيرد سازمان را قادر مي سازد تا با يک منبع جديد در محيط رقابت کند. بر اساس گفته هاي وي سرمايه فکري تشکيل شده از دارايي هايي است که نميتوان بر روي آنها قيمت گذاشت، که از جمله آنها تجربه، دانش و توانايي يادگيري سازماني است. [13].
از نظر بروکينگ17 سرمايه فکري به تركيب دارايي هاي نامشهود شرکت گفته مي شود كه شرکت را قادر به عمل كردن مي كند.[19].
روس18 و همکارانش در سال 1997 سرمايه فکري را اينگونه معرفي کرده‌اند سرمايه فکري شامل کليه فرآيندها و دارايي‌هايي است که بطور معمولي و سنتي در ترازنامه نشان داده نمي‌شود و همچنين شامل آن دسته از دارايي‌هاي نامشهود (مانند علايم تجاري،برند يا نام‌هاي تجاري و حق امتياز) ميشود که روش‌هاي حسابداري مدرن آنها را در نظر مي‌گيرد. آنها همچنين اذعان داشته‌اند که سرمايه فکري حاصل جمع دانش اعضاي يک سازمان و کاربرد عملي آن است.[48].
طبق تعريف بونتيس19در سال 1998 سرمايه فکري جستجو و پيگيري و استفاده موثر از دانش (کالاي ساخته شده) در مقايسه با اطلاعات (مواد خام) است.وي همچنين به طور ساده‌تر گفته که سرمايه فکري را ميتوان با استفاده از اختلاف ارزش دفتري و ارزش بازار شرکت بيان کرد. [14].
از نظر موريتسن20 سرمايه فکري دانش سازماني وسيع و گسترده اي است که براي هر شرکت منحصر بفرد است و به شرکت اجازه مي دهد تا بطور پيوسته خود را با شرايط در حال تغيير و تحول انطباق دهد. [41].
هانسن21 در سال 1999 سرمايه فکري را اينگونه تعريف کرده: سرمايه فکري دانش موجود در سازمان است و در دو سطح فردي و سازماني مطرح مي شود که سطح فردي شامل دانش، مهارت و استعداد بوده و در سطح سازماني شامل مواردي مانند پايگاه داده خاص هر مشتري، تکنولوژي و روشها و فرايندهاي سازماني و فرهنگي است.[28].
بر اساس گفته هاي گوپتا22و همکارانش در سال 2001 سرمايه فکري به مجموعه منحصر بفردي از منابع مشهود و نامشهود شرکت اطلاق مي‌گردد.[27].
طبق گفته هاي سيسارمان23 و همکارانش در سال 2002 سرمايه فکري تفاوت ميان ارزش بازار و هزينه جايگزيني دارايي‌هاي سازمان خواهد بود.[49].
بونتيس24 اذعان داشته که اندازه گيري دارايي‌هاي نامحسوس غالباً دشوار است و مستلزم شمار زيادي از متغيرهاي سازماني و فردي مي باشد. هم چنين او معتقد است که سرمايه انساني بر ارزش تجمعي سرمايه‌گذاري، شايستگي و آينده کارکنان دلالت مي کند و اين اصطلاح بر ارزشي که فرد مي‌تواند بيآفريند تمرکز دارد. از اين رو سرمايه انساني شامل ارزش آفريني فردي در يک عرصه اقتصادي مي‌باشد. [16].
مر25 و همکارانش سرمايه فکري را به صورت گروهي از دارايي هاي دانشي توصيف مي‌کنند که به يک سازمان اختصاص دارند و جزء ويژگي هاي يک سازمان محسوب مي شوند و به طور قابل ملاحظه اي از طريق افزودن ارزش به ذينفعان کليدي سازمان به بهبود وضعيت رقابتي سازمان منجر مي شود.[39].
به تجربه ثابت شده است که شايستگي هاي سازمان عمدتاً با تجربه و تخصص افراد داخل سازمان مرتبط است. در واقع اين دانش و تجربه افراد است که مي تواند ارزش ايجاد کند. اين مسئله از طريق فرايندهاي مبادله و خلق دانش صورت مي گيرد و بايد توجه داشت که اين شايستگي‌ها تنها بوسيله افراد و در داخل سازمان ايجاد نمي‌شود بلکه ممکن است به واسطه محيطي که سازمان در آن قرار دارد خلق شود (به طور مثال شبکه همکاري بين شرکتها در يک منطقه خاص).به طور كلي مي توان گفت سرمايه فكري عبارتي است كه براي تعبيرتركيبي از دارايي هاي نامشهود كه سازمان را قادر به عمليات خلق ارزش مي‌نمايد اطلاق مي شود.
رويكرد پراهميت ديگر در تعريف و طبقه بندي سرمايه فكري، رويكردي است كه از نقطه نظر توجه به ارزش اقتصادي پنهان و آشكار بر سرمايه فكري مي نگرد. براساس تعريف سازمان همكاري و توسعه اقتصادي(OECD)26 سرمايه فكري، ارزش اقتصادي دو دسته از دارايي هاي نامشهود در سازمان را شامل مي گردد. سرمايه سازماني (ساختاري) و سرمايه انساني.به طور دقيق تر سرمايه ساختاري به چيز هايي شبيه سيستم هاي نرم افزاري اختصاصي، شبکه هاي توزيع و زنجيره هاي تامين دلالت مي کند و سرمايه انساني شامل منابع انساني در درون سازمان (مثلا کارکنان) و منابع خارج از سازمان ( مثلا مشتريان و مصرف کنندگان) است.
به طور كلي مي‌توان گفت سرمايه فكري از نقطه نظر ايجاد امكان برقراري سامانه‌اي جهت به كارگيري اثربخش و كاراي دارايي‌هاي نامشهود براي سازمان‌ها بسيار پر اهميت و گران بهاست. اين مفهوم به سازمان كمك مي كند تا بر پايه سامانه‌اي طبيعي به عملكرد متوازن در به كارگيري دارايي‌هاي نامشهود، مشهود و مالي خود در فضايي هماهنگ و درون بازارهاي تجاري دست يابند. طبيعت مفهومي سرمايه فكري به سازمان اين امكان را مي دهد تا بتواند درك درستي از مديريت تعاملات پويا و پيچيده سرمايه انساني، ساختاري و مشتريان دست يابد و در عين حال بتواند تبادل و تعامل مناسبي ميان اين سرمايه‌ها و منابع مشهود مالي سازماني ايجاد نمايد. البته در كنار منافعي كه سرمايه فكري براي سازمان به ارمغان مي آورد بايستي به تنگناهايي كه مفهوم سرمايه فكري در حل مسائل سازماني داراست نيز اشاره نمود.
سنجش سرمايه فکري
دلايل سنجش سرمايه فکري
بسياري از پژوهشگران معتقد‌اند که رشد ارزش شرکتها بيش از رشد ارزش دفتريشان مي‌باشد در حقيقت گزارشگري مالي سنتي نمي‌تواند ارزش واقعي شرکت را محاسبه نمايد و تنها براي اندازه‌گيري ترازنامه مالي کوتاه‌مدت و دارايي‌هاي ملموس مورد استفاده قرار مي‌گيرد.
مار27 و همکارانش با بررسي بيش از 700 مقاله در زمينه اندازه‌گيري سرمايه فکري نشان دادند که پنج هدف کلي براي اندازه‌گيري سرمايه فکري وجود دارد که به شرح زير مي‌باشند:
براي کمک به سازمانها درجهت فرموله کردن استراتژي سازماني؛
براي ارزيابي نحوه اجراي استراتژيها؛
کمک به گسترش و تنوع تصميم‌گيري‌هاي شرکت؛
جهت انجام ارزيابي‌هاي غير مالي سرمايه فکري ميتواند به طرحهاي باز پرداخت و پاداشهاي مديران، ارتباط داده شود؛
جهت ايجاد رابطه با سهامداران خارج ازشرکت که سرمايه فکري را در اختيار دارند.
سه هدف اول از اين مجموعه، به تصميم‌گيري‌هاي داخلي مربوط ميشود و هدف از آنها حداکثر کردن عملکرد عملياتي شرکتها، براي ايجاد درآمد از طريق حداقل هزينه و بهبود مستمر در روابط با مشتريان و تأمين‌کنندگان و سهم بازار است. مورد چهارم به ايجاد انگيزه‌هاي اجرايي مربوط مي‌شود و هدف پنجم به ايجاد انگيزه براي سهامداران خارج از سازمان اشاره ميکند. [39].
در اين ميان شکاف بين ارزش بازار سازمان و ارزش خالص دارائي هاي مشهود که در واقع ناشي از دارائي هاي نامشهود تلقي مي‌شود روز به روز بيشتر توجه سرمايه‌گذاران را جلب مي نمايد. زماني که اين شکاف کوچک باشد بازگشت سرمايه از طريق درآمد سازمان يا دست کم دارائيهاي مشهود آن به شکل منطقي قابل پيش بيني خواهد بود. اما دارايي‌هايي به شکل دانش و نشان تجاري بسيار بيشتر در معرض تهديد قرار دارند و تحقق آنها دشوارتر است. ولي به هر حال سرمايه گذاران جهت درک بهتر وضعيت سازمان به شاخص هايي نياز دارند که قابل اطمينان باشند.
اگر چه، روشهاي سنتي حسابداري به طور قابل ملاحظه اي به درک ارزش کسب و کار کمک مي کنند، با اين وجود در يک سازمان دانش محور، که در آن دانش بخش بزرگي از ارزش يک محصول و همچنين ثروت يک سازمان را تشکيل مي دهد، روشهاي سنتي حسابداري، که مبتني بر دارائي هاي ملموس و نيز اطلاعات مربوط به عمليات گذشته سازمان هستند، براي ارزش‌گذاري سرمايه فکري، که بزرگترين و ارزشمندترين دارائي براي بسياري از سازمانها است، ناکافي هستند. [59]. ديدگاه اندازه‌گيري سرمايه فکري بر چگونگي ايجاد مکانيزم هاي اندازه گيري جديد براي گزارش دهي متغير هاي غير مالي يا کيفي سرمايه فکري در کنار داده هاي سنتي، کمي يا مالي متمرکز است. [31]. در مقايسه با حسابداري مالي سنتي، اندازه گيري سرمايه فکري موضوعات مهمي، مثل سرمايه انساني، رضايت مشتري و نوآوري را در بر مي‌گيرد. بنابراين، رويکرد سرمايه فکري براي سازمانهايي که مي خواهند از ارزش عملکردشان به خوبي آگاهي داشته باشند، جامعتر است. تفاوت‌هاي بين اين دو رويکرد معني‌دار هستند، در حاليکه حسابداري مالي به گذشته گرايش دارد، اندازه‌گيري سرمايه فکري آينده‌نگر است. اندازه‌گيري سرمايه فکري واقعيت‌هاي نرم (کيفيت ها) را در بر مي گيرد، در حاليکه حسابداري مالي واقعيت هاي سخت (کميت ها) را اندازه‌گيري مي‌کند. اندازه‌گيري سرمايه فکري بر ايجاد ارزش تمرکز دارد، در حاليکه حسابداري مالي بازدهي عمليات گذشته و جريان نقدينگي را منعکس مي‌سازد. به تدريج مشخص شده است که اندازه گيري مالي سنتي در هدايت تصميم‌گيري استراتژيک ناکافي است. [57]. در نتيجه بايد با اندازه‌گيري سرمايه فکري تکميل يا حتي جايگزين شود. در اينصورت، مديران به خوبي مي‌توانند از وضعيت موجود (نقاط قوت و ضعف) مديريت سرمايه فکري سازمان مطلع شوند. به طور مشخص، اندازه‌گيري سرمايه فکري در تصديق توانايي سازمان براي تحقق اهداف استراتژيک، نمايش تحقيق و توسعه، فراهم ساختن اطلاعات پشتيباني براي بهبود پروژه‌ها و تأييد اهميت برنامه‌هاي تحصيلي و آموزشي مفيد است. اندازه‌گيري سرمايه فکري به عنوان يک روش مهم مديريت بازاريابي و کسب و کار استراتژيک نيز، بيش از اينکه يک ابزار ارتباط با سهامداران يا سرمايه گذاران باشد، به عنوان يک ابزار مديريت درون سازماني مفيدتر خواهد بود. [59]. بنابراين، چون شناسايي سرمايه فکري يک مسأله استراتژيک کليدي است، در نتيجه، وضعيت موجودش بايستي به طور منظم به هيئت مديره گزارش داده شود. در يک جمله، اندازه‌گيري سرمايه فکري براي مديريت سرمايه فکري مهم است؛ بدين معني که مديريت موثر سرمايه فکري به اندازه‌گيري موثر آن بستگي دارد. بر اساس گزارش‌هاي ارائه شده، يک تعداد از شرکت‌ها شروع به پيگيري، ارزش‌گذاري و ايجاد ابزارهايي براي حمايت از سرمايه فکري سازمان کرده‌اند28. با اين وجود، شايد هنوز نيمي از مديران کسب و کارها براي کسب مزيت از اين دانش آمادگي ندارند. [55]. يک بانک فکري سوئيسي در نتيجه مطالعات خود درباره سرمايه فکري دريافت که به دليل فقدان اندازه گيري سرمايه فکري تنها 20 درصد از دانش موجود يک سازمان در عمل مورد استفاده قرار مي گيرد. [19]. اندازه گيري سرمايه فکري از اواسط دهه 1990 يک حوزه تحقيقاتي براي محققان و دست اندرکاران سازمانها شده است. هر دو گروه تلاشهاي زيادي براي اندازه گيري و ارزشيابي سرمايه فکري انجام داده اند.
از طرف ديگر اکثر شرکت هايي که سرمايه فکري شان را اندازه‌گيري مي‌کنند. همچنين بر مبناي نتايج حاصل از اندازه‌گيري هاي خود گزارش سرمايه فکري سازمان را تهيه مي کنند. برخي از شرکت‌هاي پيشرو شروع به انتشار اين گزارش‌ها کرده‌اند، بسياري از آنها با درصدي از خطا، با ايجاد شاخص‌هاي جديد، سرمايه فکري خود را اندازه‌گيري مي‌کنند. اين شرکتها گزارش‌هاي سرمايه فکري خود را، در پرتو تجربه خود در زمينه مديريت دانش و نيز اندازه‌گيري سرمايه فکري يا تجربه سايرين، تهيه مي‌کنند. شرکتهاي اروپايي به طور مشخص در بحث اندازه‌گيري و گزارش دهي سرمايه فکري پيشرو هستند. اين روند در شرکت هاي سوئدي و دانمارکي شروع شد، سپس به جنوب اروپا گسترش يافت. واقعيت مهم ديگر اين است که ابتکار عمل اندازه‌گيري و گزارشگري سرمايه فکري از دنياي مديريت ظهور پيدا کرد، بسيار قبل از اينکه انجمن‌هاي حسابداري به ابراز نگراني درباره اين منبع سازماني مبتني بر دانش شروع کنند. در اين مورد، ابتکار عمل يک گروه از شرکت‌هاي پيشرو آغازگر اقدام مشابه ساير شرکت‌ها شد و همچنين باعث بيداري انجمن‌هاي حسابداري و دانشگاه‌ها گرديد.
بدون شک اين واقعيت که شرکت‌ها شروع به تهيه و گزارش سرمايه فکري شان کرده اند بسيار مثبت است. اکثر شرکتها بر روي اين واقعيت که سرمايه فکري به سه جزء : سرمايه انساني، سرمايه ارتباطي و سرمايه ساختاري تقسيم مي شود، توافق دارند. با اين وجود، هر گزارش سرمايه فکري يک مورد منحصر به فرد است. تعداد شاخص‌هاي مورد استفاده براي اندازه‌گيري هر جزء سرمايه فکري، طبقه بندي آنها در درون اين اجزاء، اطلاعات فراهم شده در گزارشات درباره اينکه چگونه اين شاخص‌ها ايجاد مي شوند و اطلاعات درباره سرمايه‌گذاري سازماني در هر جزء، فقط اشاره به آن متغييرهايي دارند که محتواي گزارشات سرمايه فکري را متفاوت مي کنند.
برخي از شرکت ها اين گزارش را به طور سالانه منتشر مي‌کنند. از طرف ديگر، در برخي از شرکتها اين گزارش به عنوان يک مدرک جداگانه از گزارش سالانه سنتي منتشر مي شود، در حاليکه در برخي ديگر از شرکت‌ها اين گزارش فصلي از گزارش سالانه را تشکيل مي دهد. گزارش‌هاي سرمايه فکري همچنين از نظر حجم مطلب متفاوت هستند، از پنج تا بيست و پنج صفحه در تغيير هستند.
نکته مهم ديگر، حرکت سازمان‌ها از معيارهاي سنتي مالي مانند نرخ بازده سرمايه به سمت استفاده به سمت معيارهاي مبتني بر ارزش مانند ارزش افزوده اقتصادي (EVA)29 و ارزش افزوده بازار (MVA)30 است. از سوي ديگر براي مديريت دانش بايد همزمان از معيارهاي مالي و غير مالي استفاده کرد و سيستم هاي اندازه گيري يکپارچه را بکار برد. [36].
با نگاهي به شاخص‌هاي ارائه شده، ذکر چند نکته لازم به نظر مي رسد.



قیمت: تومان


پاسخ دهید